Tiếng Then Nà Đồn

TQĐT - Ngược Na Hang, âm hưởng bao trùm của vùng đất nơi đây chính là làn điệu Then. Then được coi như cơm ăn nước uống, hồn cốt văn hóa của đồng bào Tày. Trong đời sống thờ cúng tâm linh sâu lắng hay đi hội rộn rã đều có sự hiện diện của Then. Ở vùng đất “99 ngọn núi Phượng Hoàng bay về đây làm tổ”, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Mạnh Thẩm, thôn Nà Đồn, xã Thanh Tương được coi là “cây đại thụ” số một về Then. Tuy đã 82 tuổi nhưng ông vẫn tâm huyết truyền dạy cho thế hệ trẻ một cách say sưa.

Nâng niu giá trị văn hóa truyền thống

Nà Đồn những ngày đông này, mây từ những ngọn núi cao kéo về giăng vào giữa bản. Nhấp nhô bên bờ suối ẩn hiện những mái nhà sàn truyền thống của đồng bào Tày. Qua con đường bê tông quanh co, chúng tôi tìm đến được nhà Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Mạnh Thẩm. Hồ hởi mời khách chén chè nóng, ông Thẩm chút bầu tâm sự. Ông bảo mình là người Tày quê gốc thôn Nà Khà, xã Lăng Can (Lâm Bình). Hồi nhỏ ông hay được nghe những làn điệu Then cổ do ông bà, bố mẹ thể hiện trong các nghi lễ cúng, nên văn hóa truyền thống của cha ông ngấm vào người  không biết từ khi nào, nó đến rất tự nhiên…

Sau khi học ở trường làng, ông Thẩm được mọi người động viên “khăn gói quả mướp” lên thị trấn Na Hang học tiếp lớp 3, 4, 5. Do nhà quá nghèo không có điều kiện học lên cao, cộng với đường xá đi Chiêm Hóa học cấp hai xa xôi nên hết cấp một ông xin nghỉ. Với vốn kiến thức quý báu học được, năm 1950 xã Thanh Tương trưng tập ông đi dạy bình dân học vụ, xóa mù chữ 3 năm cho xã Thanh Tương và Phúc Yên. Rồi hết thời điểm xóa mù chữ ông được gọi nhập ngũ vào Tỉnh đội Tuyên Quang, tham gia tiễu phỉ trên địa bàn huyện Na Hang, phụ trách bộ phận giao quân.

Do có thành tích xuất sắc, sau này ông được Nhà nước phong tặng Huân chương kháng chiến hạng Nhất. Năm 1970, ông Thẩm xuất quân chuyển ngành sang Ty Văn hóa, phụ trách mảng phong trào văn nghệ và xây dựng nếp sống mới. Chính cơ duyên này, ông được cử đi học chuyên sâu 8 tháng về sáng tác Then và cách làm đàn Then ở Thái Nguyên do nghệ nhân Then tỉnh Cao Bằng giảng dạy.


Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Mạnh Thẩm truyền dạy cho các cháu học sinh tại Lớp tập hát Then,
đàn Tính năm 2017 do xã Thanh Tương tổ chức.

Thời điểm làm ở Ty Văn hóa, ông được đánh giá là cán bộ văn nghệ phong trào năng nổ, có năng lực. Ông đã tham mưu với lãnh đạo mở nhiều lớp học về Then cho các hạt nhân văn hóa của huyện Chiêm Hóa, Na Hang, Hàm Yên, Yên Sơn. Từ những đốm lửa nhỏ này, các làn điệu Then, cách chế tác đàn Tính dần được khôi phục.

Năm 1976, ông Thẩm lên Na Hang làm cán bộ Phòng Văn hóa huyện. Kế thừa những kết quả nổi bật đạt được, ông tiếp tục tăng cường đào tạo những hạt nhân văn nghệ quần chúng cho các xã trên địa bàn huyện, tập trung vào mảng Then. Năm 1981, tuy đã về hưu nhưng ông vẫn được tỉnh trân trọng mời đi dự các hội diễn, liên hoan văn hóa văn nghệ cấp khu vực, tỉnh. Tại Liên hoan hát Then - đàn Tính lần thứ nhất năm 2005 tại Thái Nguyên, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận ông là nghệ nhân Then. Hơn 40 năm thực hành và truyền dạy Then, năm 2015, ông được công nhận là Nghệ nhân Ưu tú.

Khát vọng bảo tồn làn điệu Then

Từ khi tỉnh ta có chủ trương cho thành lập các câu lạc bộ Then, phong trào dạy học Then có sức lan tỏa rộng rãi. Xã Thanh Tương nhanh chóng thành lập được Câu lạc bộ hát Then “điểm” thôn Nà Đồn với 15 thành viên, do Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Mạnh Thẩm làm cố vấn, Phó Chủ tịch UBND xã phụ trách mảng văn xã làm Chủ nhiệm. Các thành viên hàng tuần tập trung ở nhà văn hóa để giao lưu, luyện tập. Cứ như vậy, ông miệt mài truyền dạy những làn điệu Then, cách chơi đàn Tính cho thế hệ trẻ. Và hơn hết, ông đã lồng vào đó tình yêu với Then và lòng tự hào với bản sắc văn hóa dân tộc cho từng học viên. Nhờ có sự hướng dẫn tận tình, chu đáo của ông mà các hạt nhân văn nghệ đều biểu diễn thuần thục, tham gia các hội thi trong huyện đều đoạt giải cao. Giờ đây, phong trào hát Then đã lan ra các thôn khác và trong khối các trường học.

Mấy ngày nay, tại Nhà văn hóa trung tâm xã Thanh Tương, UBND xã phối hợp với trường Tiểu học và THCS Thanh Tương đã tuyển chọn 47 học sinh có tố chất tham gia lớp học hát Then, chơi đàn Tính do Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Mạnh Thẩm hướng dẫn. Chị Nguyễn Thị Thu Trang, cán bộ Văn hóa - Xã hội xã Thanh Tương cho biết, xã đã tổ chức được 2 lớp, sau khóa học các em đều phát huy được sở trường của mình. Xã rất vinh dự và tự hào khi có một nghệ nhân như bác Thẩm.

Ngoài dạy tại địa phương, bác còn tham gia giúp xã Năng Khả xây dựng câu lạc bộ Then của các thôn, đặc biệt là các thôn đang quy hoạch phát triển du lịch cộng đồng. Trong gia đình, bác Thẩm đã truyền dạy hát Then cho 32 cháu nội ngoại, trong đó có nhiều cháu trở thành hạt nhân văn nghệ tiêu biểu của xã như cháu Nguyễn Phương Anh 11 tuổi, cháu Nông Thị Diệp 18 tuổi…

Ngoài biểu diễn các bài Then, chơi đàn Tính giỏi, ông Thẩm còn trực tiếp sáng tác trên 80 bài Then mới, nhiều bài dựa trên lời Then cổ. Một số bài tiêu biểu như “Gặp nhau ngày hội”, “Người Thanh Tương”, “Na Hang đổi mới”, “Pác Tạ quê em”… Vào những lúc rỗi, ông lại tẩn mẩn, kỳ công làm ra những cây đàn Tính có âm hưởng tốt. Một số ông bán ra thị trường, còn thì cho học viên các lớp học mượn để tập luyện.

Đến xem một buổi luyện tập hát Then tại Nhà văn hóa thôn Nà Đồn thấy ai cũng phấn chấn. Đời sống văn hóa ở cơ sở đang được hình thành một cách bài bản và có bước đi đúng hướng. Bởi người dân ở đây chính là chủ thể của văn hóa, cũng là người trực tiếp hưởng thụ văn hóa do chính mình tạo ra. Thành công của phong trào hát Then ở cơ sở có một phần đóng góp của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Mạnh Thẩm. Ông chính là mạch nguồn cảm hứng cho thế hệ trẻ, công chúng yêu Then. Nhờ vậy, tiếng Then Nà Đồn vẫn còn vang mãi…

Phóng sự: Quang Hòa

Tin cùng chuyên mục