Tính phóng khoáng trong thơ tự do

TQĐT - Bên cạnh các thể loại có chú trọng đến niêm luật, âm luật, nhịp điệu như lục bát, thất ngôn bát cú… thì thể thơ tự do được nhiều nhà thơ lựa chọn để sáng tác. Trước hết bởi tính phóng khoáng của thơ tự do, không gò bó, tuôn chảy theo dòng xúc cảm của tác giả.

Trong Từ điển thuật ngữ văn học có định nghĩa về thơ tự do như sau: Thơ tự do là thơ phân dòng không có thể thức nhất định. Câu thơ có thể mở rộng kéo dài hàng chục chữ, gồm nhiều dòng thơ có thể sắp xếp hình “bậc thang” để tô đậm nhịp điệu trong câu. 


Cô giáo và học sinh Trường THPT Nguyễn Văn Huyên (TP Tuyên Quang)
đọc những tác phẩm thơ tự do của các tác giả Tuyên Quang.

Theo giảng viên Bùi Thị Mai Anh, Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tân Trào, sự ra đời của thơ tự do ở Việt Nam được đánh dấu mốc bằng bài Tình già của Phan Khôi vào năm 1932. Bài thơ nói về một chuyện tình đôi lứa, yêu nhau tha thiết, đã cùng thề non hẹn biển. Nhưng sự đời lại khiến cho họ phải xa nhau... 24 năm sau, họ tình cờ gặp mặt nhau và chỉ biết liếc nhìn nhau. Bài thơ ra đời nhận nhiều ý kiến trái chiều từ các nhà phê bình, tuy nhiên đây là tác phẩm lịch sử đánh dấu sự ra đời phong trào thơ mới cũng như thể thơ tự do.

Phân hội Văn học Nghệ thuật Tuyên Quang có 61 hội viên, trong đó có 30 tác giả sáng tác thơ. Đa số các cây viết đều thể nghiệm cảm xúc của mình theo dòng thơ tự do với nhiều chủ đề khác nhau. Nhắc đến Nguyễn Tuấn, độc giả thường đắm mình trong những trang thơ như lời tự sự trữ tình, xúc động với cái nhìn cảm quan tinh tế. Ông có nhiều tác phẩm viết theo thể thơ tự do có câu 5 chữ, câu 8, 9 chữ và có cả câu 2 chữ, 3 chữ:

    “Tỏ mờ 
        Ý tưởng
            Mùa thu
    Vàng ươm
        Đặc quánh
            Sương mù
                Vẩn vơ...”.

Có những câu dài 10 chữ như một cách trải lòng: “Đuổi theo những ngày ngâu xa vắng tái tê lòng/Mưa thẫm đẫm nhớ thương mong ngóng... (Kỷ niệm ngày ngâu).

Nói về thơ tự do, ông chia sẻ, đây là lối thơ đem ý thật có trong tâm khảm của mình tả ra bằng những câu có vần mà không bị bó buộc bởi niêm luật gì hết. Trong đó, ngôn ngữ thơ tự do, thứ ngôn ngữ đã được chắt lọc, được kết tinh từ cuộc sống, được viết ra từ độ chín của cảm xúc, chứa đựng những âm vang của sự sống.

Cũng theo mạch thơ tự do, cái buông câu, nhả chữ rất phóng khoáng, Mai Liễu viết: “Trong rừng/Cây chen cây/Vác rìu tìm cây ngay làm cột/Tìm một loáng/Cầm dao tìm cây cong làm vậy/Tìm ba ngày/Ngoài phố/Người chen người/Đem bụng tìm người thẳng làm bạn/Đem lòng hiểu người cong để sống/Tìm người thẳng bao lâu?/Hiểu người cong bao lâu?/Cuộc sống lao xao muôn sắc màu!” (Không đề).

Mai Liễu nhận định, tứ thơ trong thể thơ tự do thường thoát lên bay bổng, nhịp điệu thơ phục vụ đắc lực vào việc biểu hiện nội dung. Cũng viết về cảm xúc tình yêu, Mai Liễu lại gieo những vần thơ hết sức tự do nhưng rất mới lạ khiến độc giả ngỡ ngàng và thích thú. Quả thực trong lúc này chỉ có thơ tự do mới thể hiện được cái tình, cái ý của nhà thơ: “Quả tim treo trong vồng ngực em/Không gió không mưa/Lúc lắc/Đu vào chao đảo đời anh” (Lúc lắc).

Thơ  Cao Xuân Thái  thường viết trong tĩnh lặng gần như tuyệt đối. Qua những thăng trầm thời gian ông dồn nén tâm trạng để rồi có lúc cuồn cuộn xúc cảm. Và thể thơ tự do đã cùng ông bộc bạch mọi nỗi niềm tâm trạng đó: “Cây bàng đứng lặng tái tê/Buông vài tàn lá cũ, thưa trong chiều/Người rét ít, ai lạnh nhiều/Tôi xòe lửa đốt cái điều không đâu/Đá không vàng đá mai sau/Cuộc đời sao lắm nỗi đau nhân tình” (Rét).

Cao Xuân Thái từng nói, cách gieo vần ở thể thơ tự do linh hoạt, không nhất thiết là phải vần vè liên tục. Chính vì thế có nhiều nhận xét thơ tự do khá gần gũi với văn xuôi bởi độ dài của thơ tự do tùy theo mạch cảm xúc của tác giả. Cao Xuân Thái cũng có những câu thơ dài: “Em mặc áo blu/Như bông hồng trắng/Ánh mắt không rời từng giọt huyết thanh tí tách chảy vào huyết mạch của người bệnh” (Sự sống kỳ diệu).

Thơ tự do ra đời xuất phát từ nhu cầu đòi hỏi thơ gần với cuộc sống hơn, phản ánh được nhiều khía cạnh mới của cuộc sống đa chiều, thể hiện cách nhìn nghệ thuật của bài thơ. Từ nghệ thuật đến nội dung thơ tự do đều không bị gò bó, do đó thể loại này trở thành miền đất hứa cho nhiều thi sỹ trải lòng.

Bài, ảnh: Giang Lam

Tin cùng chuyên mục