Tiếng việt | English

Tuyên Quang thời Nguyễn (1802-1884)

TQĐT - Về kinh tế 

Trong những trường mỏ do các thổ tù khai thác, cũng có hiện tượng thuê mướn nhân công khá phổ biến. Những nhân công này phần lớn là người thiểu số và một số Hoa kiều. Trong những tài liệu lịch sử vào cuối thời Lê đầu thời Nguyễn, thường thấy chép người Nùng hay đi khai mỏ và làm thuê. Vào nửa sau thế kỷ XVIII, Lê Quý Đôn cho biết rằng, người Hóa Thường tức là người Nùng Hóa Vi chép trong Cương mục, vốn là người Hồ Nam (Trung Quốc) rất thông thạo nghề tìm mỏ và khai mỏ vàng, bạc, sắt, đồng. Riêng ở mỏ đồng Tụ Long có đến 3.000 - 4.000 người Hóa Thường và ở vùng Thái Nguyên, Lạng Sơn, Hưng Hóa cũng có một số. Đại Nam thực lục chính biên cũng chép dưới triều Nguyễn, người Nùng Lục Khu Lũng thường làm thuê cho phụ đạo. Năm 1821, Minh Mệnh giảm 50% thuế thân cho dân 11 trấn ở Bắc Thành, riêng người Nùng, người Mán, Hoa kiều, “người Nùng Lục Khu Lũng làm thuê cho phụ đạo” vốn không đóng thuế thân thì được giảm 50% số thuế đánh theo số người, số bếp hay số gia đình. Thổ tù là những người thuộc tầng lớp thống trị vốn có nhiều thế lực và đặc quyền, đặc lợi ở vùng thiểu số, nhiều người trong số họ còn mang cả chức tước của triều đình. Ví dụ Ma Sĩ Trạch là một thổ tù lớn ở Chiêm Hóa, đồng thời giữ chức Tuyên úy sứ. 

Trong những trường mỏ do thổ tù thiểu số lĩnh trưng cũng có một số phu mỏ người Hoa kiều. Nhưng căn cứ vào việc bồi thường số thuế thiếu của mỏ Tụ Long, thì thấy rằng những phu mỏ Hoa kiều phần lớn làm thuê trực tiếp cho những thương nhân Hoa kiều thuê lại một vài hầm mỏ do thổ tù lĩnh trưng. Nguyễn Thế Nga và Hoàng Kim Đỉnh lĩnh trưng mỏ Tụ Long thiếu 26.893 cân đồng thuế bị cách chức và không cho lĩnh trưng nữa. Sau đó, năm 1827, các quan ở Bắc Thành giao cho Nguyễn Thế Thự, là con Nguyễn Thế Nga lĩnh trưng và Thự cũng thiếu 26.893 cân đồng thuế. Năm 1828, triều đình sai tịch thu gia tài của người lĩnh trưng trước và sau, cùng với 28 người khách trưởng để bồi thường số thuế thiếu. Những người khách trưởng này là những Hoa kiều thuê lại một số hầm mỏ của người lĩnh trưng để khai, nên mới phải chịu trách nhiệm bồi thường một phần số thuế thiếu. Vào thời Lê mạt, cũng đã có những thương nhân Hoa kiều thuê một số hầm mỏ của viên quản giám, rồi bỏ tiền ra thuê phu mỏ - phần lớn là người trực tiếp tổ chức việc khai mỏ trong phạm vi những hầm mỏ đã thuê lại và là người trực tiếp bóc lột phu mỏ ở đó; còn quan hệ giữa khách trưởng với người lĩnh trưng thì cũng là một hình thức lĩnh trưng thu nhỏ lại trong phạm vi một mỏ mà thôi. 

Những trường mỏ do thổ tù thiểu số lĩnh trưng ở Tuyên Quang vẫn còn nhiều và còn đóng một vai trò quan trọng trong ngành khai mỏ của nước ta. Nhưng phương thức khai thác trong những trường mỏ này vẫn bị trói buộc trong những quan hệ nô dịch tiền tư bản chủ nghĩa, thậm chí tiền phong kiến. 

Vũ Bé (Theo các tư liệu lịch sử)

Tin cùng chuyên mục