Đặc sắc tục ngữ, ca dao Cao Lan

- Dân tộc nào cũng có tục ngữ, ca dao nhằm răn dạy con người những điều hay lẽ phải trong cuộc sống, đúc rút kinh nghiệm quý báu trong sinh hoạt, lao động, sản xuất… Đặc trưng của thể loại này là ngắn gọn, cô đúc, có quy luật vần điệu, dễ nhớ, dễ ứng vận trong cuộc sống hàng ngày. Tục ngữ, ca dao Cao Lan cũng không ngoài đặc trưng đó.

Tục ngữ, ca dao Cao Lan được lưu truyền từ đời này sang đời khác.

Người Cao Lan sống hồn hậu, giản dị và tục ngữ của họ cũng mộc mạc như thế. Trong lời ăn, tiếng nói, họ kín đáo, ý nhị để tránh bị “lỡ lời” mà gây hậu quả không hay:

“Mưy thai vưy mạc

Hờn thai vừy pạc”

(Cây chết vì tham lắm quả/Người chết vì cái miệng nói ngoa)

Lời khuyên răn của họ cũng chân chất:

“Aỵ pằn hỡn nà nờn cang”

(Muốn nên người phải đừng ngủ trưa)

Hay: “Kên ngài dò mó

Kên nò dò pùn”

(Ăn cơm trông nồi, ăn thịt nhìn mâm)

Đó còn là kinh nghiệm sản xuất quý báu từ trong lao động:

Màng phá còng, tôm poong hớn”

(Sấm động ầm ầm, đất phồng lên mầm hạt)

Ca dao dân tộc Cao Lan là loại thơ song thất (2 câu hoặc 4 câu 7 chữ). Nội dung súc tích, dễ hiểu, dễ nhớ và dễ đi vào lòng người. Khi muốn dạy bảo con cháu trong gia đình, họ dùng lời thơ dung dị nhưng hết sức sâu cay:

“Lực tởi ná theo va theo vẹt

Lực làu chen ẹt mấy tầng pằn”

(Con người ta lên bàn thờ biết cúng/Con mình rán bánh không xong).

Người Cao Lan đề cao tình cảm anh em, họ hàng, đặc biệt là tình vợ chồng. Đã là vợ chồng phải sống chung thủy, thương yêu nhau, cùng xây dựng cuộc sống hạnh phúc:

“Phu say háo nhấu pài tàu sùi

Văn sềnh hàn háo di phan lời”

(Vợ chồng dù đẹp xấu cùng nhau ngủ/Người tình dù đẹp cũng phải rời bỏ)

Trong lao động sản xuất, họ khẳng định tầm quan trọng của nước, nhất là đối với việc cày cấy:

“Tìn chông dơu sú ngờn ngò sừ

Tìn chông mù súi ngờn ngò phây”

(Ruộng có nước thì cò đến ở/Ruộng không có nước thì cò bay đi)

Sự phong phú của ca dao, tục ngữ Cao Lan còn thể hiện qua làn điệu hát ru. Người Cao Lan chỉ có một bài hát ru (ru con) với ca từ đằm thắm, mượt mà:

“U…ú…ú… nung nờn nờn, nờn tắng ché, ché pây lừy au pa pa, chá pây nà au tú lúm lúm, lúm lì làu làu…”

(Ru con ngủ ngủ, ngủ để mẹ lên nương, bắt con cá cá, bố đi ruộng bắt con muỗn muỗn, muỗn lì lầm lầm…”

Qua lời ru ngọt ngào ấy cho thấy cuộc sống hết sức giản dị của người Cao Lan, họ gần gũi với thiên nhiên, sống dựa thiên nhiên.

Cùng với hát ru thì hát đồng dao của người Cao Lan cũng đầy sáng tạo. Trẻ em Cao Lan có nhiều bài hát đồng dao rất hay gắn với chính những trò chơi con trẻ:

“Vặt lấu cạy

Ạy tú mâu

Cạu vằng câu

Àu tú ếch

Cạu Lực đêc

Thệch tú pa

Đè bay hà…”

Dịch nghĩa:

Vặt đầu gà

Cho con lợn

Bảo thằng tao

Lấy con ếch

Mách trẻ con

Đá con cá

Đè lá gianh…

Tục ngữ, ca dao Cao Lan không chỉ đúc rút những điều hay, lẽ phải trong cuộc sống, lao động, sản xuất mà qua đó còn giúp con người hướng đến chân - thiện - mỹ.

Hoàng Anh

Tin cùng chuyên mục