Cháy mãi "lửa" then

Tuyên Quang Xuân Bính Thân - Trên mảnh đất Tuyên Quang, Then là một trong những di sản văn hóa đặc trưng nhất của tỉnh. Trải qua hàng nghìn năm hình thành và phát triển, Then đã trở thành hồn cốt của dân tộc Tày. Sự trường tồn với thời gian đã chứng minh Then có sức sống mãnh liệt trong cộng đồng. Ngày nay, do nhu cầu cuộc sống, người dân đã sáng tác các bài Then mới chuyển tải những thông điệp cuộc sống theo hình thức sân khấu hóa, dễ thuộc, dễ nhớ, đi vào lòng người. 

Màn hát Then “Người Tuyên Quang nhớ Bác” tại Lễ khánh thành Tượng đài
“Bác Hồ với nhân dân các dân tộc tỉnh Tuyên Quang”.

Các bài Then mới ca ngợi Đảng, Bác Hồ, quê hương, đất nước đổi mới, những lời răn dạy con cháu giản dị mà sâu lắng. Phải nói từ các bài Then cổ chuyển tải sang các bài Then mới có một sự bùng nổ ghê gớm, bởi người người đều có thể thưởng thức Then. Phong trào chơi Then xuất phát từ niềm đam mê của các ông Then, bà Then, từ các gia đình rồi lan ra cộng đồng. Người ta nhen nhúm thành lập các Câu lạc bộ Then, để cùng được chơi Then với niềm đam mê bất tận. Từ một đốm nhỏ, giờ toàn tỉnh đã phát triển được 65 Câu lạc bộ hát Then - đàn Tính. Các ngày lễ, Then luôn được “cơ cấu” trang trọng trong các chương trình văn nghệ và luôn cuốn hút người xem. Tỉnh đã quyết định đưa Then vào các buổi học ngoại khóa trong trường học. Nhiều trường học đã thành lập được Câu lạc bộ hát Then - đàn Tính, trong đó tiêu biểu là các trường nội trú. 

Thật vinh dự và tự hào cho tỉnh ta khi năm 2015 được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chọn đăng cai tổ chức Liên hoan hát Then - đàn Tính các dân tộc Tày, Nùng, Thái toàn quốc lần V, một hoạt động trong khuôn khổ của Lễ hội Thành Tuyên. Trong liên hoan có hội thảo khoa học, triển lãm không gian văn hóa về Then. Liên hoan cũng là hoạt động để 14 tỉnh đất Then sớm hoàn thành hồ sơ khoa học về Then, trong đó Tuyên Quang là tỉnh đầu mối. Dự kiến năm 2016, Chính phủ sẽ trình hồ sơ Then lên tổ chức UNESCO đề nghị công nhận Then là di sản phi vật thể đại diện của nhân loại. Viện trưởng Viện Âm nhạc, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam Nguyễn Bình Định cho biết, Then xứng đáng là di sản của quốc gia và nhân loại. Hiện nay, bảo tồn Then trung tâm là bảo tồn các nghệ nhân. Mới đây, Chủ tịch nước đã vinh danh 3 Nghệ nhân Ưu tú về Then của tỉnh Tuyên Quang, điều đó khẳng định sự quan tâm đặc biệt của Đảng, Nhà nước tới lĩnh vực văn hóa, cụ thể là văn hóa phi vật thể.


Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Mạnh Thẩm, thôn Nà Đồn, xã Thanh Tương (Nà Hang)
 truyền “hồn Then” cho thế hệ trẻ.

Lên huyện vùng cao Nà Hang, nơi có đông đồng bào Tày sinh sống, chúng tôi tới thăm Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Mạnh Thẩm, dân tộc Tày, thôn Nà Đồn, xã Thanh Tương. Ngôi nhà sàn của ông Thẩm là nơi lưu giữ không gian Then vẫn nguyên vẹn. Ông Thẩm 81 tuổi đời, có 41 năm thực hành Then. Ông hát Then giỏi, đánh đàn Tính hay, sưu tầm nhiều bài Then cổ, sáng tác được nhiều bài Then mới, tự tay làm được đàn Tính, tâm huyết truyền dạy Then cho lớp trẻ. Hiện ông đang làm cố vấn cho Câu lạc bộ hát Then - đàn Tính thôn Nà Đồn. Ông Thẩm chia sẻ, tôi rất vui vì được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ sỹ Ưu tú và nguyện mang hết sức mình để cháy mãi “lửa” Then. Cũng như ông Thẩm, Nghệ nhân Ưu tú Hà Thuấn, dân tộc Tày, thôn Tân Hợp, xã Tân An (Chiêm Hóa) thực sự vui mừng vì tỉnh đang phối hợp xây dựng hồ sơ đề cử quốc gia di sản văn hóa phi vật thể “Then Tày - Nùng - Thái” đề nghị UNESCO đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Như vậy, Then đã vượt qua biên giới quốc gia, mang tính quốc tế cao. Giờ ở Tân An, tiếng Then càng thêm rộn ràng...

Nghệ nhân Ưu tú Ma Văn Đức, nguyên Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, hiện sinh sống tại tổ 21, phường Tân Hà (TP Tuyên Quang) khẳng định: Giữ gìn và phát huy giá trị Then chính là giữ gìn phát huy văn hóa Tày, tính cách Tày. Cái làm nên tâm hồn con người chính là văn hóa được chắt lọc đến độ tinh túy. Bảo tồn được văn hóa là động lực cho phát triển kinh tế bền vững. Ngày nay, Then đã giúp du khách nhận diện văn hóa Tuyên Quang với bản sắc riêng, thúc đẩy du lịch phát triển hơn. Đúng là, tiếng Then tiếng của đất trời, của lòng người, trong trẻo, giản dị, thiết tha mà sâu lắng. Ngôn từ và thanh âm của Then như đưa chúng ta vươn tới những điều trong sáng, cao cả của cuộc sống...

Mùa Xuân về, hoa đào, hoa mận, hoa lê đua nhau nở khắp các bản làng. Trong tiết trời xuân ấm áp, điệu Then như vang mãi về tình người, lòng người. Đó là lời của ông cha như gửi gắm vào điệu Then, nối tiếp truyền thống sống đẹp, đoàn kết, nhân hậu của dân tộc ta.

Lê Quang Hòa

Tin cùng chuyên mục