Bảo đảm đầu ra bền vững cho nông sản

Chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi nhằm tối ưu hóa giá trị trên cùng một đơn vị diện tích đang là bước đi chiến lược của nhiều địa phương. Thực tế, không ít nơi đã tìm thấy “chìa khóa” tăng trưởng khi định hình được nhóm sản phẩm thế mạnh “3 cây, 3 con” để thay thế các mô hình kém hiệu quả. Tuy nhiên, để sự chuyển dịch này không rơi vào kịch bản “được mùa mất giá”, bài toán then chốt hiện nay là phải gắn chặt tư duy sản xuất với chuỗi liên kết giá trị, bảo đảm đầu ra bền vững cho nông sản.

Hợp tác xã dược liệu Thuận Hằng, xã Thái Sơn liên kết với Viện Y học bản địa Thái Nguyên và Công ty Dược phẩm Bình Minh trồng dược liệu phục vụ chế biến.

Thay đổi tư duy sản xuất

Thay vì tiếp tục bám trụ với những đồi chè đã già cỗi, cho năng suất thấp, nhiều hộ dân tại các thôn Tú Thịnh, Tân Phú và Tân Tiến, xã Sơn Dương đã quyết định phá bỏ để chuyển sang trồng dứa. Hướng đi mới này dựa trên việc bắt tay liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm.

Là người trực tiếp chuyển đổi diện tích đất của gia đình, chị Nguyễn Thị Mỵ, thôn Tân Tiến cho biết: Diện tích chè của gia đình đã trồng, khai thác hàng chục năm, cây đã già cỗi, năng suất thấp nên cả năm thu nhập từ chè tính ra không nổi chục triệu đồng. Cuối năm 2025, với sự tư vấn và hỗ trợ của HTX, gia đình đã mạnh dạn chuyển sang trồng dứa nguyên liệu. Cây dứa rất hợp đất, lên xanh tốt. Đặc biệt, HTX cam kết lo hoàn toàn đầu ra khi có sản phẩm thu hoạch nên chị Mỵ rất yên tâm.

Ông Trần Ngọc Khởi, Giám đốc HTX Farm cho biết, để chuẩn bị cho việc chuyển đổi này, đơn vị đã trực tiếp đi khảo sát thực địa, tìm nguồn giống tốt và hướng dẫn kỹ thuật kỹ lưỡng cho từng thành viên. Điểm tựa lớn nhất của mô hình này là người dân không còn phải loay hoay tự tìm mối bán. Toàn bộ sản phẩm thu hoạch đều được HTX ký kết ổn định với Công ty Cổ phần Thực phẩm Xuất khẩu Đồng Giao (Ninh Bình) để thu mua trọn gói.

Theo tính toán của ông Khởi, nếu tuân thủ đúng quy trình chăm sóc, dứa sẽ cho năng suất bình quân từ 45 - 60 tấn/ha. Với mức giá liên kết, mỗi héc-ta dứa có thể mang lại thu nhập từ 120 - 150 triệu đồng/năm, hiệu quả kinh tế rõ ràng là cao hơn hẳn so với cây chè cũ.

Không riêng ở Sơn Dương, tại các xã Vĩnh Tuy, Hùng An, Bắc Quang mô hình liên kết trồng chuối cũng đang được khởi động. Theo lãnh đạo Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh, với mô hình này, doanh nghiệp sẽ đặt hàng người nông dân trong suốt quá trình sản xuất, đồng thời cam kết thu mua toàn bộ từ quả, thân cho đến lá chuối. Việc bắt tay này giúp người nông dân chủ động canh tác, trong khi doanh nghiệp bảo đảm được nguồn nguyên liệu phục vụ chế biến sâu.

Tránh vòng quẩn quanh

Nhìn từ thực tế, những mô hình liên kết chặt chẽ vẫn còn khá khiêm tốn, ngoài những sản phẩm truyền thống như: Chè, mía, gỗ rừng trồng, hiện có thêm sản phẩm dâu. Tại không ít địa phương, dù chính quyền và người dân đã xác định được công thức “3 cây, 3 con” thế mạnh, nhưng việc phát triển vẫn dừng lại ở mức tự phát. Điển hình như các mô hình trồng chanh tứ thì, trồng cam, bưởi, gấc, hay nuôi dúi, nhím… vẫn mạnh ai nấy làm và thiếu sự gắn kết.

Các chuyên gia nông nghiệp cảnh báo rằng, nếu cứ giữ nếp nghĩ cũ, tức là chỉ tập trung vào việc “trồng cây gì, nuôi con gì” mà bỏ quên khâu tìm đầu ra ngay từ đầu thì sớm muộn người nông dân sẽ lại rơi vào cái vòng quẩn quanh: Thấy nơi khác làm có hiệu quả thì ồ ạt mở rộng diện tích, đến khi thu hoạch rộ lại lâm vào cảnh bị ép giá, phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái. Bài học này đã từng xảy ra đối với cây bưởi, cam canh, thậm chí là cả vật nuôi tưởng như là thế mạnh của tỉnh ta là gia súc lớn như: trâu, bò.

Để những mô hình liên kết không chỉ dừng lại ở một vài xã điểm mà trở thành xu thế chủ đạo, ngành nông nghiệp tỉnh đã triển khai nhiều giải pháp căn cơ. Đồng chí Phạm Mạnh Duyệt, Ủy viên BCH Đảng bộ tỉnh, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường khẳng định, Sở đang tích cực đóng vai trò “cầu nối” giữa doanh nghiệp và nhà nông.

Sở đã chủ động đứng ra kết nối, mời gọi các doanh nghiệp lớn về địa phương làm việc trực tiếp với các HTX, tổ hợp tác để ký kết chuỗi sản xuất. Sở cũng phối hợp với các địa phương quy hoạch lại vùng sản xuất tập trung, kiên quyết xóa bỏ tình trạng sản xuất nhỏ lẻ, manh mún. Mục tiêu đặt ra là rà soát, khoanh vùng các khu vực có thổ nhưỡng phù hợp với các loại cây trồng, vật nuôi lợi thế để tạo ra vùng nguyên liệu đủ lớn. Bởi có vùng nguyên liệu quy mô lớn thì doanh nghiệp mới mặn mà đầu tư máy móc, nhà xưởng và cam kết thu mua ổn định.

Hiện tại, Sở đã có kế hoạch khoanh vùng phát triển các cây trồng thế mạnh như dâu tằm, dứa, dược liệu... Đồng thời hỗ trợ tập huấn, hướng dẫn nông dân canh tác sạch theo tiêu chuẩn doanh nghiệp yêu cầu.

Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Phạm Mạnh Duyệt nhấn mạnh: Nỗ lực của riêng ngành dọc là chưa đủ. Yếu tố quyết định thành bại nằm ở sự vào cuộc sát sao của cấp ủy, chính quyền địa phương trong việc vận động bà con xóa bỏ tư duy cũ, đóng vai trò giám sát pháp lý để hợp đồng bao tiêu diễn ra sòng phẳng, tránh tình trạng “bẻ kèo”. Song song với đó, bản thân các HTX đầu mối phải chủ động nâng cao năng lực quản lý, nhạy bén về kinh tế; người nông dân dứt khoát từ bỏ thói quen sản xuất manh mún, chộp giật sang tư duy làm ăn chuyên nghiệp.

Chỉ khi có sự phối hợp đồng bộ từ tỉnh đến xã, từ doanh nghiệp đến HTX và nhà nông, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi mới thực sự đem lại hiệu quả thực chất, người nông dân mới làm giàu bền vững trên chính mảnh đất của mình.

Bài, ảnh: Đoàn Thư