Nghệ thuật trang trí trên trang phục người Pà Thẻn

Ở xã Tân Trịnh - nơi cộng đồng người Pà Thẻn sinh sống lâu đời, sắc đỏ trên trang phục truyền thống của phụ nữ nơi đây luôn nổi bật giữa núi rừng. Giữa không gian mây trắng bồng bềnh quanh những sườn núi cao và những dòng suối nhỏ len qua bản làng, sắc đỏ ấy bừng lên như một đốm lửa ấm, mang theo ký ức văn hóa, bản sắc của một cộng đồng đã gắn bó với vùng đất này qua nhiều thế hệ.

Với người Pà Thẻn, trang phục truyền thống không đơn thuần là quần áo để mặc hằng ngày. Đó là kết tinh của tri thức dân gian, của sự khéo léo và kiên nhẫn, là “cuốn sách không chữ” kể lại câu chuyện về nguồn gốc, tín ngưỡng và thế giới quan của dân tộc mình. Nghệ thuật trang trí trên trang phục truyền thống vì thế không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc, được cộng đồng gìn giữ và trao truyền từ đời này sang đời khác.

Nghệ nhân Pà Thẻn truyền dạy kỹ thuật dệt và trang trí trang phục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Theo các tư liệu văn hóa, nghệ thuật trang trí trên trang phục truyền thống của người Pà Thẻn hiện vẫn được bảo tồn ở nhiều địa phương vùng cao như Thông Nguyên, Tân Trịnh, Tân Quang, Liên Hiệp… Đây là một trong những di sản văn hóa đặc sắc được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tuyên Quang đề nghị đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nhằm bảo tồn và phát huy giá trị lâu dài.

 Hoa văn kể chuyện

Trang phục của phụ nữ Pà Thẻn được tạo nên từ nhiều công đoạn thủ công tỉ mỉ. Từ việc se sợi bông, dệt vải thô, nhuộm chàm, vẽ sáp ong đến thêu tay và đính kết hoa văn – tất cả đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và đôi bàn tay khéo léo. Để hoàn thành một bộ trang phục truyền thống có khi phải mất hàng tháng trời, bởi mỗi chi tiết đều được làm cẩn trọng như một tác phẩm nghệ thuật.

Điểm nổi bật nhất của trang phục Pà Thẻn chính là sắc đỏ. Màu đỏ được xem là biểu tượng của lửa - nguồn sống thiêng liêng trong đời sống tinh thần của cộng đồng. Trong quan niệm của người Pà Thẻn, lửa không chỉ sưởi ấm mà còn xua đuổi tà ma, mang lại sự sinh sôi và may mắn. Vì thế, màu đỏ trở thành gam màu chủ đạo trong trang phục phụ nữ, đặc biệt là trong các dịp lễ hội, cưới hỏi hay nghi lễ truyền thống.

Trên nền đỏ rực rỡ ấy là những hoa văn phong phú được thêu và đính kết khéo léo. Hoa văn con chó, chân chó, con trâu, ách vai trâu, con rắn, chân gà, hạt dưa, đầu người, đầu rồng… mỗi hình tượng đều gắn với một truyền thuyết hoặc một câu chuyện dân gian.

Nghệ nhân Phù Thị Hán, người đã gắn bó với nghề thêu thổ cẩm Pà Thẻn hàng chục năm ở xã Tân Trịnh chia sẻ rằng, mỗi hoa văn đều mang một ý nghĩa riêng. Theo bà, hoa văn con chó gợi nhớ truyền thuyết con chó mang hạt giống lúa về cho con người; hoa văn đầu người là hình tượng quan trọng nhất trong bố cục trang phục. “Phụ nữ Pà Thẻn khi học thêu phải bắt đầu từ hoa văn đầu người. Nếu áo không có hoa đó thì chưa phải là áo Pà Thẻn,” bà nói.

Trong quan niệm của cộng đồng, trang phục cũng phản ánh tuổi tác và tình trạng hôn nhân của phụ nữ. Những cô gái chưa chồng thường đính tua rua trắng, còn phụ nữ đã lập gia đình sử dụng tua đen. Cô dâu trong ngày cưới mặc bộ trang phục cầu kỳ nhất, với nhiều lớp hoa văn và trang trí tinh xảo - vừa để thể hiện vẻ đẹp, vừa là niềm tự hào về sự khéo léo của người con gái trước khi bước sang một chặng đường mới của cuộc đời.

Ông Tăng Trung In, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Tân Trịnh cho biết, nghệ thuật trang trí trên trang phục truyền thống của người Pà Thẻn là một phần quan trọng trong đời sống văn hóa của địa phương. Theo ông, việc bảo tồn di sản không chỉ nhằm gìn giữ bản sắc mà còn góp phần phát triển du lịch cộng đồng. Trang phục Pà Thẻn rất đặc sắc, mang màu sắc riêng. Khi du khách đến đây, họ thường rất ấn tượng với sắc đỏ rực rỡ và những hoa văn tinh xảo trên trang phục.

 Giữ lửa giữa đời thường

Ở các bản làng Pà Thẻn, khung cửi thường được đặt ở góc nhà sàn hoặc bên hiên. Những lúc nông nhàn, phụ nữ lại ngồi dệt vải, thêu hoa văn, vừa làm việc vừa trò chuyện. Công việc ấy diễn ra tự nhiên như một phần của đời sống thường nhật, nhưng lại chứa đựng trong đó cả một kho tri thức dân gian.

Các sản phẩm thổ cẩm và trang phục truyền thống của người Pà Thẻn.

Quá trình làm trang phục truyền thống là sự kết hợp của nhiều kỹ thuật thủ công cổ truyền. Vải sau khi dệt được nhuộm chàm nhiều lần để đạt màu đậm mong muốn. Khi vẽ sáp ong lên vải, người thợ phải thật khéo tay để tạo hoa văn đều và sắc nét. Sau khi nhuộm và tẩy sáp, các họa tiết trắng nổi bật trên nền chàm tạo nên hiệu ứng rất đặc trưng.

Từ những tấm vải ấy, phụ nữ Pà Thẻn tiếp tục thêu tay và đính kết các chi tiết trang trí. Mỗi đường kim mũi chỉ đều được tính toán cẩn thận để đảm bảo sự cân đối và hài hòa.

Nghệ nhân Phù Thị Hán cho biết con gái Pà Thẻn từ nhỏ đã được mẹ và bà hướng dẫn cách thêu. Trước khi lấy chồng, người con gái phải tự tay làm được bộ trang phục cho mình. “Đó là của hồi môn quý nhất mà mẹ truyền cho con,” bà nói.

Những năm gần đây, khi du lịch cộng đồng bắt đầu phát triển ở vùng cao, nhiều du khách tìm đến Tân Trịnh không chỉ để ngắm cảnh núi rừng mà còn để khám phá đời sống văn hóa bản địa. Sắc đỏ của trang phục Pà Thẻn vì thế trở thành một điểm nhấn đặc biệt trong hành trình trải nghiệm của du khách.

Chị Nguyễn Thu Hà, du khách đến từ Hà Nội, cho biết lần đầu đến với vùng cao này chị thực sự ấn tượng với trang phục của phụ nữ Pà Thẻn. “Màu đỏ nổi bật giữa núi rừng xanh khiến tôi cảm giác như cả bản làng đang bừng sáng. Khi được nghe các nghệ nhân kể về ý nghĩa của từng hoa văn, tôi càng thấy trang phục này không chỉ đẹp mà còn chứa đựng cả một nền văn hóa,” chị chia sẻ.

Theo ông Tăng Trung In, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Tân Trịnh, địa phương đang từng bước xây dựng mô hình bảo tồn nghề truyền thống gắn với phát triển du lịch. Du khách đến đây không chỉ tham quan mà còn có thể trải nghiệm dệt vải, thêu hoa văn hoặc tìm hiểu quy trình làm trang phục.

“Chúng tôi mong muốn khi đến Tân Trịnh, du khách sẽ hiểu hơn về văn hóa Pà Thẻn. Khi di sản được cộng đồng và du khách cùng trân trọng, việc bảo tồn sẽ bền vững hơn,” ông In cho biết.

Giữa nhịp sống hiện đại, khi quần áo công nghiệp ngày càng phổ biến, việc giữ gìn một bộ trang phục truyền thống hoàn toàn thủ công là điều không dễ. Nhưng ở Tân Trịnh, sắc đỏ của trang phục Pà Thẻn vẫn bền bỉ hiện diện trong lễ hội, trong ngày cưới, trong những dịp sum họp của cộng đồng.

Mỗi đường thêu, mỗi họa tiết như một mảnh ký ức được lưu giữ. Qua bàn tay của những người phụ nữ Pà Thẻn, quá khứ và hiện tại được kết nối, bản sắc văn hóa được tiếp tục trao truyền.

Giữa núi rừng biên viễn, khi nắng chiều buông xuống các bản làng, sắc đỏ trên nền chàm lại bừng lên như một ngọn lửa nhỏ nhưng bền bỉ. Ngọn lửa ấy không chỉ làm sáng lên vẻ đẹp của trang phục, mà còn thắp lên niềm tự hào về bản sắc văn hóa của người Pà Thẻn.

Và chừng nào bên những nếp nhà sàn nơi Tân Trịnh vẫn còn tiếng thoi đưa, còn những cô gái học từng đường kim mũi chỉ từ mẹ và bà, chừng đó sắc đỏ trên nền chàm vẫn tiếp tục cháy sáng - như một ngọn lửa văn hóa âm thầm nhưng bền bỉ giữa núi rừng nơi địa đầu cực Bắc của Tổ quốc./.

Bài, ảnh: Đức Quý