Bản hùng ca giữa núi rừng Việt Bắc

Nằm bên dòng Gâm hiền hòa, Căng Bắc Mê hôm nay đã phủ rêu phong và vẻ trầm mặc của thời gian. Ít ai biết rằng, phía sau những bức tường đá lạnh lẽo ấy từng là nơi giam cầm, đày ải các chiến sĩ cách mạng yêu nước. Giữa đói rét, bệnh tật và xiềng xích, họ vẫn âm thầm truyền cho nhau lý tưởng, niềm tin và khát vọng tự do. Nhà tù khắc nghiệt do thực dân Pháp dựng lên để khuất phục ý chí con người, cuối cùng lại trở thành “trường học cách mạng” tôi luyện bản lĩnh của những người cộng sản kiên trung.

Ngọn lửa cách mạng giữa “gông cùm”

Sáng đầu hạ, chúng tôi trở lại Căng Bắc Mê nằm trên sườn núi Rồng, thôn Đồn Điền, xã Yên Cường để cảm nhận những dấu tích của thời kỳ tiền khởi nghĩa. Giữa không gian tĩnh lặng của núi rừng, những nền móng cũ phủ đầy rêu phong, những bức tường đá bạc màu thời gian nằm lặng im dưới tán cây già khiến bước chân dường như chậm lại. Đằng sau vẻ bình yên ấy là một phần ký ức đầy “máu và hoa” về những năm tháng giam cầm, đày ải các chiến sĩ cách mạng dưới chế độ thực dân Pháp.

Theo tư liệu lịch sử, trước năm 1938, thực dân Pháp xây dựng Căng Bắc Mê như một đồn binh nhằm kiểm soát tuyến đường huyết mạch nối Tuyên Quang, Hà Giang và Cao Bằng. Về sau, đồn binh ấy được mở rộng trên diện tích hơn 2.500m², trở thành nơi giam giữ các cán bộ Việt Minh có ảnh hưởng lớn đến phong trào cách mạng.

Căng Bắc Mê là lát cắt lịch sử đáng tự hào trong lịch sử cách mạng của dân tộc.

Từ năm 1939 - 1942, gần 300 chiến sĩ từ các nhà tù: Hỏa Lò, Sơn La, Phú Thọ… bị áp giải lên nơi rừng thiêng, nước độc. Trong số đó có nhiều đồng chí sau này trở thành cán bộ lãnh đạo của Đảng, Nhà nước như: Xuân Thủy, Trần Cung, Đặng Việt Châu, Lê Giản, nhà văn Nguyên Hồng…

Ông Nguyễn Kim Chung, nguyên Phó Chỉ huy trưởng về Chính trị Bộ CHQS tỉnh nhận định, thực dân Pháp biến Căng Bắc Mê thành một nhà tù biệt lập giữa đại ngàn, gần như tách hẳn với thế giới bên ngoài. “Chúng dùng xiềng xích, lao dịch khổ sai và những trận đòn roi để bào mòn ý chí của những người cộng sản kiên trung. Giữa núi rừng âm u, khí hậu khắc nghiệt, bệnh tật và đói rét triền miên, Căng Bắc Mê khi ấy chẳng khác nào “địa ngục giữa trần gian”, ông Chung chia sẻ.

Sự khắc nghiệt của Căng Bắc Mê không chỉ nằm ở những bức tường đá hay lớp lính canh dày đặc. Các tù nhân chính trị bị bắt lao dịch từ sáng đến tối, phải vác đá, nung vôi, đóng gạch, dựng nhà trong điều kiện thiếu ăn, thiếu thuốc men, khí hậu ẩm lạnh quanh năm. Sốt rét rừng, đói rét và những trận đòn roi trở thành nỗi ám ảnh thường trực với bất kỳ ai bị đưa tới nơi này.

Thế nhưng, điều mà thực dân Pháp không ngờ tới là chính giữa lao tù ấy, ngọn lửa cách mạng lại được thắp lên mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Dù bị tra tấn dã man, gông cùm, xiềng xích nhưng các chiến sĩ cộng sản vẫn giữ vững tinh thần, biến nhà tù thành “trường học cách mạng”. Trong bóng tối ngục tù, họ bí mật tổ chức học tập, truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, khích lệ tinh thần đấu tranh và hun đúc lòng yêu nước trước sự đàn áp của kẻ thù.

Cuối năm 1942, trước sự lan rộng của phong trào cách mạng ở các tỉnh Việt Bắc và lo ngại tư tưởng đấu tranh của các tù nhân chính trị lan rộng tới nhân dân địa phương, thực dân Pháp đã di chuyển các chiến sĩ yêu nước đi giam giữ ở nơi khác. Thượng tướng, Viện sĩ Nguyễn Huy Hiệu, nguyên Thứ trưởng Bộ Quốc phòng khẳng định, Căng Bắc Mê là một lát cắt lịch sử rất đáng tự hào của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam. Xiềng xích và gông cùm được dựng lên để bẻ gãy ý chí của những người cộng sản, nhưng cũng chính giữa lao tù khắc nghiệt lại tôi luyện nên những “hạt giống đỏ” cho cách mạng.

Khi lịch sử được đánh thức

Hơn tám mươi năm trôi qua, Căng Bắc Mê hôm nay không còn dây thép gai, tiếng roi vọt, xiềng xích năm xưa. Giữa màu xanh đại ngàn, khu di tích giờ mang dáng vẻ trầm mặc, cổ kính như một chứng nhân lịch sử. Nhiều du khách tìm đến đây không đơn thuần để tham quan, mà còn được sống chậm lại giữa không gian đầy ký ức, hiểu hơn về thế hệ cha anh đã hy sinh cho độc lập dân tộc.

Chị Trần Mỹ Uyên du khách đến từ Cà Mau xúc động chia sẻ: “Khi được nghe kể về cuộc sống của các chiến sĩ cách mạng trong chốn lao tù, tôi thực sự thấy biết ơn và trân trọng những hy sinh của thế hệ đi trước. Khung cảnh nơi đây rất đặc biệt, vừa cổ kính, vừa trầm mặc, khiến mỗi bước chân như chạm vào lịch sử”.

Những dấu tích được lưu giữ lại bên trong Căng Bắc Mê.

Không chỉ người lớn, nhiều học sinh, đoàn viên thanh niên cũng tìm đến Căng Bắc Mê qua những chuyến hành trình “về nguồn”. Em Hoàng Hồng Hạnh, học sinh lớp 12A1, trường THpt Ngọc Hà cho biết: “Khi tận mắt nhìn thấy nơi các chiến sĩ yêu nước từng bị giam giữ, em cảm nhận lịch sử rất gần. Những tiết học ngoại khóa như thế này giúp chúng em hiểu hơn về sự hy sinh của cha ông và thêm tự hào về truyền thống cách mạng của dân tộc”.

Năm 1992, Căng Bắc Mê được công nhận là di tích lịch sử cấp Quốc gia. Qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo, nơi đây đã trở thành điểm đến trong hành trình khám phá văn hóa, lịch sử, tâm linh hấp dẫn. Không chỉ bảo tồn nguyên trạng các dấu tích cũ, ngành văn hóa còn từng bước đưa công nghệ số vào quảng bá di tích. Hệ thống mã QR được lắp đặt tại các điểm tham quan giúp du khách truy cập ngay thông tin, hình ảnh tư liệu, bản đồ số và thuyết minh tự động ngay trên điện thoại.

Đồng chí Nguyễn Thị Hoài, Phó Giám đốc Sở VHTT&DL tỉnh cho biết: “Việc bảo tồn và phát huy khu di tích Căng Bắc Mê không chỉ để lưu giữ ký ức lịch sử, mà còn trở thành không gian giáo dục truyền thống, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về giá trị của độc lập, tự do. Hiện ngành đang kết nối phát triển các tour tham quan trải nghiệm Căng Bắc Mê với lòng hồ thủy điện Na Hang. Từ đó giúp du khách vừa tìm hiểu lịch sử vừa cảm nhận vẻ đẹp của thiên nhiên, văn hóa vùng cao”.

Chiều muộn, nắng vàng trải xuống dòng sông Gâm lững lờ dưới chân núi Rồng. Giữa không gian yên bình ấy, câu chuyện về những người cộng sản năm xưa vẫn âm thầm được nhắc tới như một ngọn lửa chưa bao giờ tắt. Và khi lịch sử được “đánh thức” Căng Bắc Mê không còn là dấu tích của quá khứ, mà đang trở thành “địa chỉ đỏ” bồi đắp lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc cho hôm nay và mai sau.

Hoàng Hà