Giữ “miền cổ tích”

Sự bứt tốc của mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo đang đặt văn học thiếu nhi trước thách thức chưa từng có trong việc níu giữ độc giả nhỏ tuổi. Dù vậy, hành trình giữ trẻ em ở lại với sách vẫn đang được bền bỉ nối dài mỗi ngày. Bởi văn học thiếu nhi chính là “miền cổ tích” nuôi dưỡng trí tưởng tượng, lòng nhân ái và căn cốt văn hóa cho một thế hệ lớn lên giữa thời đại số.

Đối diện “cơn bão” nội dung số

Trải qua gần một thế kỷ hình thành và phát triển, văn học thiếu nhi Việt Nam luôn giữ vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần dân tộc, đồng hành cùng trẻ thơ từ những năm tháng kháng chiến, dựng xây đất nước đến nhịp sống của thời đại số hôm nay.

Học sinh Trường Tiểu học Phú Lâm, phường Mỹ Lâm thích thú đọc những trang sách văn học thiếu nhi từ chuyến xe Thư viện lưu động.

Như một mạch nguồn mềm, văn học thiếu nhi lặng lẽ bồi đắp tâm hồn trẻ nhỏ bằng tình yêu quê hương, gia đình và khát vọng hướng thiện. Theo nhà văn Chu Thị Minh Huệ, Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Tuyên Quang: “Điều đáng quý nhất của dòng văn học này nằm ở khả năng giáo dục mà không giáo điều, “học mà không thấy bị dạy”. Những bài học về lòng tốt, sự sẻ chia hay cách làm người không đến từ lời răn dạy khô cứng, mà thấm vào trẻ em qua những nhân vật gần gũi, những câu chuyện giàu cảm xúc và trí tưởng tượng”.

Để lôi cuốn độc giả nhí, các ấn phẩm sách văn học thiếu nhi ngày càng được đầu tư công phu về hình thức, minh họa đẹp, tiệm cận hơn với thị hiếu trẻ em. Không ít nhà xuất bản bắt đầu đẩy mạnh số hóa sách, phát triển sách nói, sách điện tử và các nền tảng đọc trực tuyến nhằm đưa văn học thiếu nhi đến gần hơn với độc giả nhỏ tuổi trong môi trường số. Thế nhưng, tất cả nỗ lực thích ứng ấy vẫn đang phải gồng mình đối mặt với một thực tế xót xa: Trẻ em có thể dành hàng giờ cho video ngắn hay mạng xã hội với nhịp tiếp nhận thông tin nhanh, giàu tính thị giác nhưng lại khó ngồi yên vài chục phút để đọc một cuốn sách. Điều đó khiến khả năng đọc sâu, kiên nhẫn với những cuốn sách dày chữ dần suy giảm.

Theo nhà phê bình Bùi Việt Thắng: Giai đoạn 2025 - 2026, Việt Nam có hơn 16 triệu học sinh từ tiểu học đến THCS; nếu tính cả bậc THPT, số lượng độc giả tiềm năng có thể lên tới 20 triệu người. Tuy nhiên, nghịch lý nằm ở chỗ văn hóa đọc của người Việt vẫn còn khá thấp. Trung bình mỗi năm, một người Việt chỉ đọc khoảng 4 cuốn sách, phần lớn là sách giáo khoa, thấp hơn rất nhiều so với mức trung bình khoảng 20 cuốn/người/năm ở Nhật Bản. Dẫu mang trên vai sứ mệnh chấn hưng văn hóa đọc, văn học thiếu nhi trong nước lại đang có phần “lép vế” trước sức hút mạnh mẽ của các tác phẩm ngoại như “Doraemon”, “Harry Potter” hay “Totto-chan bên cửa sổ”, dù chúng ta từng có những tác phẩm kinh điển sống cùng nhiều thế hệ như “Dế Mèn phiêu lưu ký”, “Đất rừng phương Nam”…

Còn Tiến sĩ Trịnh Đặng Nguyên Hương (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) lại đưa ra một góc nhìn đầy trăn trở: Trẻ em ít đọc sách không hẳn vì thiếu tác phẩm hay, mà bởi các em đang dần mất những “khoảng trống” dành cho việc đọc. Lịch học dày đặc, áp lực thành tích và kỳ vọng từ gia đình khiến nhiều học sinh luôn trong trạng thái căng thẳng, mệt mỏi. Khi cả thời gian nghỉ ngơi cũng trở nên ít ỏi, việc cầm lên một cuốn sách để đọc cũng dễ dàng bị đẩy xuống sau cùng.

Dẫu vậy, giữa “cơn bão” nội dung số, văn học thiếu nhi vẫn sở hữu một giá trị bền vững mà công nghệ khó thay thế. Đó là khả năng chạm tới chiều sâu tâm hồn, nuôi dưỡng trí tưởng tượng và giữ cho trẻ em một tấm “căn cước văn hóa” để bước vào thế giới của sự hồn nhiên, trong trẻo và lòng nhân hậu.

Tìm lại “miền cổ tích” cho trẻ em

Không ồn ào như mạng xã hội hay cuốn hút tức thời như những video ngắn, văn học thiếu nhi vẫn lặng lẽ chạm vào trẻ em bằng sự dịu dàng của cảm xúc và sức mạnh của trí tưởng tượng.

Học sinh Trường Tiểu học Quyết Tiến, xã Quản Bạ say mê đọc những cuốn sách văn học thiếu nhi.

Theo nhận định của nhiều nhà văn, cái khó nhất của văn học thiếu nhi không phải viết cho trẻ em đọc, mà là viết để trẻ em tin. Muốn làm được điều đó, người cầm bút phải giữ cho tâm hồn mình đủ trong trẻo để nhìn cuộc đời bằng đôi mắt trẻ thơ, như PGS.TS, nhà văn Văn Giá từng đúc kết: “Lòng không trong veo, không cực kỳ bén nhạy với thiên nhiên, tạo vật sẽ không thể có nổi những trang văn hài đồng”.

Chính bởi đòi hỏi khắt khe ấy, nhiều sân chơi sáng tác mới đã được mở ra nhằm tìm kiếm những tiếng nói mới cho văn học thiếu nhi như: Giải thưởng Văn học Kim Đồng, Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn hay các cuộc vận động sáng tác về đề tài trẻ em. Chung mạch nguồn ấy, tại Tuyên Quang có không ít cây bút lặng lẽ, bền bỉ đi cùng thế giới tuổi thơ. Tiêu biểu là nhà văn Nguyễn Trần Bé. Bằng tình yêu sâu nặng với trẻ thơ, ông đã tạo nên những trang văn giàu cảm xúc, gửi gắm giá trị chân - thiện - mỹ qua các tác phẩm như: “Con Béc”, “Ngày hè lên núi” hay “Khu rừng cổ tích”… Em Bùi Bảo An, xã Ngọc Đường chia sẻ: “Em thích truyện của nhà văn Nguyễn Trần Bé vì đọc rất gần gũi và ấm áp. Mỗi câu chuyện đều khiến em nhận ra điều quý giá nhất là sống trách nhiệm và yêu thương mọi người”.

Cùng với nhà văn Nguyễn Trần Bé, các cây bút như Hoàng Thị Cấp, Thèn Hương, Dương Đình Lộc cũng đang lặng lẽ gom nhặt hơi thở bản làng, tiếng khèn gọi bạn, sắc vàng lúa chín và ký ức miền núi để thổi hồn vào trang viết. Từ những câu chuyện dung dị ấy, một “miền cổ tích” rất riêng của trẻ em vùng cao được nâng niu gìn giữ. Ở đó, những bài học về lòng nhân hậu, sự tử tế và tình yêu cuộc sống đến với các em tự nhiên, ngọt lành như hạt đường tan trong ly nước chanh mùa hè.

Thực tế cho thấy, giữa sức hút mạnh mẽ của nội dung số, trẻ em vẫn ham đọc sách nếu được sống trong một không gian đọc đủ gần gũi và truyền cảm hứng. Theo đồng chí Đặng Tiến Thành, Phó Giám đốc Thư viện tỉnh Tuyên Quang: “Điều quan trọng nhất là gia đình, nhà trường và xã hội cùng tạo dựng môi trường để trẻ duy trì thói quen đọc sách. Bởi sách văn học thiếu nhi vẫn là con đường bền vững giúp nuôi dưỡng cảm xúc, trí tưởng tượng và khả năng tư duy lâu dài cho trẻ nhỏ”. Minh chứng rõ nét là mỗi năm, Thư viện tỉnh Tuyên Quang đón khoảng 20.000 lượt học sinh; riêng dịp hè, lượng bạn đọc tăng gấp 5 - 6 lần so với thời điểm học chính khóa, trong đó khoảng 80% học sinh lựa chọn mượn sách văn học thiếu nhi. Đặc biệt, Thư viện tỉnh còn tổ chức từ 60 - 80 chuyến xe thư viện lưu động mỗi năm để đưa sách đến gần hơn với trẻ em.

Song song với đó, từ năm 2021 đến nay, toàn tỉnh xây dựng 15 thư viện toàn phần, 10 thư viện bán phần, tạo điều kiện cho hơn 9.000 học sinh tiểu học tiếp cận mô hình “Thư viện thân thiện”. Hơn nữa, nhằm hình thành thói quen đọc bền vững cho trẻ, nhiều trường học duy trì tiết đọc thư viện hằng tuần, tổ chức kể chuyện theo sách, phát động cuộc thi “Đại sứ văn hóa đọc”, tôn vinh học sinh đọc nhiều sách nhất trong năm học qua chương trình “Sao đọc sách”…

Giữa “cơn bão” nội dung số, văn học thiếu nhi vẫn âm thầm làm công việc bền bỉ nhất: Nuôi dưỡng tâm hồn trẻ nhỏ bằng sự tử tế, yêu thương và những giấc mơ đẹp. Bởi tuổi thơ nào cũng cần một “miền cổ tích” để nương náu và trưởng thành.

Thu Phương