Âm vang trống đồng nơi biên ải

Giữa miền đá xám cực Bắc, nơi cột cờ quốc gia Lũng Cú hiên ngang trong gió, tiếng trống đồng của người Lô Lô vẫn luôn ngân vang qua bao thế hệ. Âm thanh ấy không chỉ mở đầu một lễ hội hay nghi thức tâm linh, mà còn chuyên chở ký ức cộng đồng, niềm tự hào dân tộc và khát vọng trường tồn của một tộc người giữa miền biên ải.

Trống đồng có mặt trong tất cả các nghi lễ linh thiêng của làng Lô lô Chải.

Trống đồng trong đời sống người Lô Lô

Khi những tia nắng đầu tiên chạm lên mái nhà trình tường vàng óng ở thôn Lô Lô Chải, xã Lũng Cú, sương núi vẫn còn bảng lảng bên những hàng rào đá, từ khoảng sân rộng tại nhà văn hóa thôn, tiếng trống đồng ngân lên, trầm hùng và vang vọng. Âm thanh ấy dội vào vách đá, lan qua các triền núi rồi hòa vào không gian mênh mang của cao nguyên đá. Với người Lô Lô, đó không chỉ là tiếng nhạc trong điệu múa trống, mà là tiếng nói của tổ tiên vọng về từ ngàn đời.

Người Lô Lô là một trong 16 dân tộc rất ít người ở Việt Nam. Dù cộng đồng không đông, nhưng họ vẫn lưu giữ gần như nguyên vẹn nhiều giá trị văn hóa truyền thống độc đáo. Trong kho tàng di sản ấy, trống đồng được xem là báu vật thiêng liêng nhất, là biểu tượng gắn kết cộng đồng và là linh hồn của đời sống tinh thần.

Từ bao đời nay, trống đồng hiện diện trong hầu hết các nghi lễ quan trọng của người Lô Lô. Đó là lễ tế trời, lễ cầu mưa, lễ cúng thổ thần, lễ cúng tổ tiên, lễ rửa làng, hay những dịp cộng đồng sum họp. Mỗi khi tiếng trống vang lên, người dân trong bản hiểu rằng một sự kiện thiêng liêng đang diễn ra. Tiếng trống dẫn dắt các nghi thức, kết nối con người với thần linh và gửi gắm những ước nguyện về cuộc sống bình yên, mùa màng tốt tươi, gia đình hạnh phúc.

Đặc biệt, trống đồng Lô Lô luôn tồn tại theo cặp gồm trống đực và trống cái. Trống đực nhỏ hơn, trống cái lớn hơn, tượng trưng cho âm - dương, trời - đất, nam - nữ. Quan niệm ấy phản ánh rõ nét tín ngưỡng phồn thực và triết lý về sự sinh sôi, phát triển của cộng đồng. Mỗi nhịp trống hòa quyện như một bản giao hưởng của sự sống, nơi con người tìm thấy sự cân bằng giữa thiên nhiên và vũ trụ.

Không chỉ mang giá trị tín ngưỡng, trống đồng còn là một tác phẩm nghệ thuật đặc sắc. Trên mặt trống là những vòng tròn đồng tâm, hình mặt trời tỏa tia, họa tiết răng lược, hình người cách điệu cùng nhiều hoa văn mang đậm dấu ấn văn hóa Lô Lô, tạo nên bản sắc không thể trộn lẫn với bất kỳ dòng trống đồng nào khác. Mỗi hoa văn giống như một trang sử được khắc bằng kim loại, kể câu chuyện về nguồn cội, về hành trình sinh tồn và khát vọng vươn lên của một dân tộc nơi biên cương đá núi.

Trưởng thôn Lô Lô Chải Sình Dỉ Gai chia sẻ: “Với người Lô Lô, trống đồng còn là thước đo sự trường tồn của cộng đồng. Nhiều gia đình coi việc gìn giữ trống đồng như giữ gìn danh dự và cội nguồn của dòng họ. Những chiếc trống cổ được bảo quản cẩn trọng, truyền từ đời này sang đời khác như một báu vật vô giá”. Giá trị đặc biệt ấy càng được khẳng định khi đôi trống đồng Lô Lô có niên đại từ thế kỷ V hiện lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Tuyên Quang được công nhận là Bảo vật quốc gia vào năm 2015. Đó không chỉ là niềm tự hào của người Lô Lô mà còn là sự ghi nhận đối với một di sản văn hóa độc đáo của dân tộc Việt Nam.

Cặp trống đồng được người Lô Lô gìn giữ như bảo vật.

Nhịp trống giữ biên cương

Trên vùng đất cực Bắc, tiếng trống đồng không chỉ lưu giữ ký ức văn hóa mà còn góp phần bồi đắp ý thức cộng đồng, hun đúc tình yêu quê hương và tinh thần gìn giữ biên cương. Ở Lô Lô Chải, ngôi làng tốt nhất thế giới nằm dưới chân cột cờ Lũng Cú, tiếng trống đồng vẫn vang lên trong những ngày hội văn hóa, những dịp lễ tết và các hoạt động cộng đồng. Mỗi nhịp trống như nhắc nhở con cháu về cội nguồn, về trách nhiệm giữ gìn bản sắc và bảo vệ quê hương nơi địa đầu đất nước.

Để gìn giữ văn hóa dân tộc, các nghệ nhân cao tuổi trong bản vẫn miệt mài truyền dạy cách đánh trống cho lớp trẻ. Họ không chỉ dạy kỹ thuật mà còn truyền lại ý nghĩa của từng tiết tấu, từng nghi lễ, từng câu chuyện gắn với chiếc trống thiêng, để di sản trống đồng sẽ được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Anh Vàng Dỉ Đại, một thanh niên người Lô Lô yêu văn hóa dân tộc đã trở thành người kế tục các nghệ nhân trong bản. Anh kể: “Học đánh trống không đơn thuần là học một loại nhạc cụ truyền thống mà là học cách lắng nghe tiếng nói của dân tộc mình. Mỗi lần tiếng trống ngân vang, tôi cảm nhận rõ hơn sợi dây kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa tổ tiên và con cháu”.

Sức sống của trống đồng còn được thể hiện qua những cách làm mới để bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Trong đó, một số mô hình du lịch cộng đồng đã lấy cảm hứng từ biểu tượng trống đồng để tạo nên sản phẩm văn hóa đặc sắc, giúp du khách được trải nghiệm trọn vẹn hơn với không gian văn hóa của người Lô Lô.

Những năm gần đây, Ngày hội Văn hóa dân tộc Lô Lô được tổ chức thường niên đã tạo thêm không gian để tiếng trống đồng ngân vang. Các hoạt động phục dựng nghi lễ, truyền dạy kỹ năng đánh trống, giới thiệu văn hóa truyền thống đã góp phần đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng và du khách.

Từ một biểu tượng tín ngưỡng, trống đồng đang trở thành nguồn lực văn hóa để phát triển kinh tế, tạo sinh kế cho người dân địa phương. Nhưng điều đáng quý hơn là quá trình ấy không làm mất đi giá trị nguyên gốc của di sản mà giúp di sản sống động hơn trong đời sống đương đại; đánh thức những giá trị văn hóa ngàn đời, như nhịp đập của miền biên viễn, khẳng định sự hiện diện bền bỉ của một cộng đồng đã và đang góp phần gìn giữ từng tấc đất thiêng liêng nơi phên dậu Tổ quốc.

Biện Luân