Mừng cơm mới - Hồn cốt La Chí

Khi những thửa ruộng chuyển sắc vàng, người La Chí lại đón mùa lúa mới bằng một nghi lễ đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Từ những bông lúa đầu mùa được rước về nhà, mâm lễ dâng tổ tiên đến chén rượu sừng trâu sum vầy, mỗi phong tục đều gửi gắm lòng biết ơn nguồn cội, niềm vui mùa màng và khát vọng về cuộc sống no đủ, bình an

Tháng Chín âm lịch, khi lúa vụ mùa trên đồng bắt đầu chín vàng, người La Chí chuẩn bị tổ chức lễ mừng cơm mới. Những người cao niên am hiểu phong tục trong cộng đồng xem ngày lành rồi thông báo để các gia đình cùng chuẩn bị. Lễ thường được tổ chức theo làng hoặc theo xã, tùy thời điểm lúa chín sớm hay muộn ở từng vùng.

Một ngày trước lễ, người phụ nữ trong gia đình ra đồng gặt những bông lúa chín, đẹp nhất để rước về nhà. Trong lúc gặt, người phụ nữ không nói chuyện; khi mang lúa về phải tránh để rơi vãi trên đường hoặc xuống suối. Những bông lúa được đưa lên gác bếp hong khô, chờ ngày hôm sau làm lễ.

Khi tiếng gà gáy báo hiệu ngày mới, người lớn tuổi trong gia đình bắt tay chuẩn bị lễ vật. Những bông lúa đã rước về được tuốt, giã thành cốm hoặc đồ thành xôi. Trẻ nhỏ không được tự ý nghịch xôi, cốm; việc chuẩn bị thức ăn dùng để dâng cúng tổ tiên do người lớn tuổi đảm nhận.

Mâm lễ có cơm nếp từ lúa mới, chuột, cá; một số gia đình còn chuẩn bị thêm ong. Rượu hoẵng được đựng trong sừng trâu. Củ gừng cũng là lễ vật không thể thiếu. Theo quan niệm của người La Chí, gừng là vật kết nối giữa âm và dương nên thường có mặt trong các lễ cúng của cộng đồng. Khi lễ vật được chuẩn bị đầy đủ, thầy cúng bắt đầu thực hiện nghi lễ.

Sau lễ cúng, các thành viên trong gia đình cùng quây quần bên mâm cơm mới. Thứ tự trước sau trong bữa ăn vẫn được thực hiện theo phong tục: ông bà, cha mẹ dùng cơm trước, con cháu ăn sau. Trước đây, trong ngày này, các thành viên và khách đến dự chỉ được nói tiếng La Chí; việc đồ xôi cũng phải chờ thầy cúng đến mới được tiến hành. Ngày nay, những quy định ấy đã linh hoạt hơn, mọi người có thể sử dụng các ngôn ngữ khác và chuẩn bị thức ăn trước, nhưng nghi lễ vẫn được thực hiện khi thầy cúng có mặt.

Lễ cúng cơm mới cũng là thời điểm đánh dấu việc bắt đầu thu hoạch lúa vụ mùa của các gia đình người La Chí. Sau nghi lễ, những thửa ruộng vàng óng lần lượt được thu hoạch, lúa được đưa về nhà. Từ những bông lúa được chọn gặt để rước về làm lễ đến ngày thu hoạch trên đồng, mỗi mùa lúa mới đều gắn với phong tục đã được người La Chí gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Sau phần nghi lễ trang trọng, không khí ngày mừng cơm mới trở nên rộn ràng với những trò chơi dân gian như đua quay, chèo cột, ném còn. Những trò chơi tạo nên không gian giao lưu, vui hội, nơi người dân cùng gặp gỡ và chia sẻ niềm vui đón mùa lúa mới.

Người La Chí hiện chiếm khoảng 12% dân số xã Xuân Giang, sinh sống tập trung chủ yếu tại các thôn Bản Tát, Già Nàng và Lùng Vi. Cùng với trang phục, dân ca, dân vũ và những phong tục trong đời sống, Lễ mừng cơm mới là một nét văn hóa tiêu biểu của đồng bào.

 

Từ năm 2025, xã Xuân Giang tổ chức Lễ mừng cơm mới nhằm quảng bá, giới thiệu bản sắc văn hóa La Chí. Qua các lần tổ chức, nghi lễ truyền thống, phong tục, ẩm thực và trò chơi dân gian được giới thiệu rộng rãi hơn, thu hút sự quan tâm của người dân và du khách. Từ không gian gia đình, bản làng, ngày mừng cơm mới đã có thêm không gian để những nét văn hóa đặc sắc của người La Chí được lan tỏa.

Niềm vui khi phong tục được nhiều người biết đến cũng đặt ra yêu cầu làm sao để những giá trị ấy không chỉ được tái hiện trong ngày hội mà tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng. Bởi nhiều lời khấn, quy tắc thực hành và kinh nghiệm dân gian vẫn chủ yếu được lưu giữ bằng hình thức truyền miệng, phụ thuộc vào người cao tuổi, thầy cúng và những người am hiểu phong tục. Trong khi đó, một bộ phận người trẻ học tập, làm việc xa quê, ít có điều kiện tham gia thường xuyên vào sinh hoạt văn hóa tại địa phương. Nếu thiếu sự kết nối giữa các thế hệ, những tri thức ấy có nguy cơ mai một.

Từ thực tế đó, xã Xuân Giang xác định việc tổ chức lễ hội để quảng bá văn hóa cần đi cùng với bảo tồn di sản ngay trong cộng đồng – nơi phong tục được thực hành và lưu giữ. Trọng tâm là phát huy vai trò của những người nắm giữ tri thức truyền thống, khuyến khích thế hệ trẻ tìm hiểu, tham gia thực hành; đồng thời sưu tầm, tư liệu hóa những giá trị văn hóa đặc sắc của người La Chí. Đây cũng là định hướng được địa phương đặt ra nhằm gìn giữ bản sắc dân tộc một cách lâu dài.

Một mùa mừng cơm mới rồi sẽ qua, những thửa ruộng lại nối tiếp mùa gieo cấy mới. Nhưng giá trị của phong tục không chỉ nằm trong một ngày lễ hội, mà còn ở những điều được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác: lời khấn của người cao niên, kinh nghiệm của thầy cúng, cách thực hành nghi lễ và ý thức hướng về cội nguồn. Khi người trẻ hiểu, trân trọng và tiếp tục thực hành những phong tục của dân tộc mình, hồn cốt văn hóa La Chí sẽ không chỉ được lưu giữ trong ký ức, mà tiếp tục hiện diện sống động trong đời sống hôm nay và mai sau.

Thực hiện: Hồng Nhung