Bài 1: Du lịch mở lối thoát nghèo

Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn có diện tích 2.356,8 km², là không gian tự nhiên đặc biệt với hệ thống di sản địa chất có giá trị khoa học hàng đầu. Nổi bật là các dạng địa hình karst đá vôi hình thành qua hàng trăm triệu năm, hệ thống núi đá tai mèo đặc trưng, hẻm vực sâu, sông ngầm, hang động cổ cùng các dấu tích cổ sinh vật, trầm tích biển cổ phản ánh lịch sử tiến hóa địa chất lâu dài của Trái đất.

Bên cạnh đó, khu vực còn hội tụ các giá trị nổi bật về đa dạng sinh học, khảo cổ, lịch sử và văn hóa xã hội, gắn với quá trình cư trú, thích ứng bền bỉ của con người trên vùng đá.

Cao nguyên đá Đồng Văn gia nhập mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO tháng 10/2010. Thời điểm này, đây là công viên địa chất đầu tiên ở Việt Nam và là thứ 2 ở Đông Nam Á.

Từ khi được công nhận, đến nay Cao nguyên đá Đồng Văn từng bước chuyển mình từ một vùng lõi địa hình hiểm trở, giao thông khó khăn, ít được biết đến thành điểm đến hấp dẫn. Từ những dãy núi đá tai mèo khắc nghiệt, Cao nguyên đá đang “thức giấc” cùng du lịch, khi cảnh quan địa chất độc đáo và bản sắc văn hóa bản địa trở thành nguồn lực phát triển mới cho vùng cao. 

Nhận diện rõ tiềm năng và giá trị đặc thù của Cao nguyên đá, Tuyên Quang, trước đây là Hà Giang (cũ) đã sớm ban hành nhiều chủ trương, chính sách nhằm định hướng phát triển du lịch bài bản và bền vững. Nổi bật là các nghị quyết về bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Công viên địa chất.

Ngành Văn hóa tích cực tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân thông qua các chương trình tập huấn, tuyên truyền giáo dục và đưa bộ quy tắc ứng xử văn minh du lịch vào trường học, cộng đồng.

Cùng với đó, việc thành lập Ban Chỉ đạo phát triển du lịch và Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn được xem là bước đi quan trọng, tạo đầu mối thống nhất trong quản lý, điều phối và khai thác không gian di sản.

Tỉnh tập trung hoàn thiện các tiêu chí để xây dựng Cao nguyên đá trở thành Khu du lịch quốc gia; lồng ghép phát triển du lịch cộng đồng với Chương trình OCOP.

Hiện thực hóa mục tiêu đưa du lịch trở thành ngành kinh tế quan trọng, tỉnh Hà Giang (cũ), nay là tỉnh Tuyên Quang ưu tiên đặc biệt về nguồn lực đầu tư cho hạ tầng Công viên địa chất. Riêng năm 2024, Cao nguyên đá được đầu tư trên 41 tỷ đồng nâng cấp hệ thống cơ sở hạ tầng.

Các điểm dừng chân được cải tạo, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của du khách. Bên cạnh đó, ngành chức năng thường xuyên tổ chức kiểm tra, rà soát và đánh giá các điểm di sản trên 4 tuyến du lịch của vùng nhằm theo dõi hiệu quả khai thác các di tích, danh lam thắng cảnh.

Hệ thống giao thông được đầu tư, các tuyến tham quan được hình thành đa dạng, sản phẩm du lịch gắn với cảnh quan đá và trải nghiệm cộng đồng ngày càng rõ nét đưa Cao nguyên đá trở thành lựa chọn hàng đầu của du khách.

Song song với đầu tư hạ tầng, tỉnh chủ động tăng cường phối hợp, mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế, tích cực liên kết với các quốc gia trong mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu như: Nhật Bản, Malaysia, Pháp, Đức, Canada, Australia…  Đồng thời ký kết biên bản ghi nhớ với các Công viên địa chất nhằm phối hợp, trao đổi kinh nghiệm và kỹ thuật trong xây dựng, quản lý. Các chương trình tour du lịch Online trên nền tảng số nhằm quảng bá, giới thiệu về Cao nguyên đá được tổ chức thường xuyên. 

Thực tế, du lịch đang tạo sinh kế bền vững, trực tiếp mang lại lợi ích cho người dân vùng cao, nhất là tại các điểm du lịch. Từ chỗ chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp manh mún, nhiều hộ dân đã mạnh dạn tham gia làm du lịch cộng đồng với các dịch vụ homestay, ăn uống, hướng dẫn trải nghiệm văn hóa bản địa.

Anh Sùng Mí Phìn, người con của đồng bào dân tộc Mông xã Sà Phìn là minh chứng cho việc du lịch đã đổi thay cuộc sống của đồng bào vùng cao như thế nào. Từ ngôi nhà truyền thống của gia đình, anh cải tạo thành homestay đậm bản sắc văn hóa dân tộc Mông và đặt tên là “White Hmong homestay” - ngôi nhà của người Mông trắng.

Anh đặc biệt chú trọng việc giữ gìn kiến trúc truyền thống, từ cách trang trí, phục vụ, đến các hoạt động trải nghiệm như giã bánh giày, dệt vải lanh, nấu rượu ngô, trải nghiệm làm nương… nhờ đó, du khách đến với White Hmong homestay đều đặn, mang lại thu nhập ổn định cho gia đình anh. 

Đối với những người dân thuần nông không có điều kiện mở homestay, nhà hàng, quán ăn, du lịch cũng mang lại cho họ nguồn thu nhập khá từ việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, phục vụ du lịch.

Nếu như trước đây, trên những mảnh đất cằn cỗi, bà con chỉ có thể trồng 1 vụ ngô, thì đến nay, khi du lịch phát triển, được định vị thương hiệu rõ nét, dưới sự định hướng của cấp ủy, chính quyền địa phương, nhiều hộ dân đã mạnh dạn chuyển đổi cơ cấu cây trồng, chuyển từ trồng ngô sang trồng hoa Tam giác mạch phục vụ du lịch, mang lại thu nhập cao gấp nhiều lần.

Anh Vàng Pà Pó, thôn Lán Xì A, xã Phố Bảng chia sẻ: Sau khi chuyển đổi toàn bộ diện tích đất trồng ngô sang trồng hoa Tam giác mạch, có những vụ hoa, gia đình tôi thu về trên 120 triệu đồng. Cũng mảnh đất đó, nếu trồng ngô thì chỉ thu được khoảng 15 triệu đồng, công chăm sóc cũng vất vả hơn.  

Theo đồng chí Nguyễn Văn Hãnh, Phó Chủ tịch UBND xã Phố Bảng: Xã Phố Bảng nằm trên quốc lộ 4C có các điểm du lịch nổi tiếng, thu hút đông đảo du khách như: dốc Thẩm Mã, dốc Chín Khoanh... Xã đã định hướng cho các hộ dân có đất ven đường chuyển đổi sang trồng tam giác mạch, tạo điểm nhấn cho du khách chụp ảnh. Đến nay, nhiều hộ đã có thu nhập cao và ổn định hơn.

Du Già - mảnh đất nguyên sơ nhất nhì của vùng công viên địa chất Cao nguyên đá. Sự nguyên sơ đó cũng thu hút đông đảo du khách tới trải nghiệm. Nhờ đó, nhiều hộ dân trên địa bàn xã đã khai thác tối đa lợi thế để phát triển du lịch và nâng cao thu nhập.

Anh Nguyễn Văn Khuy, người Tày ở thôn Cốc Pảng, xã Du Già đã tận dụng cảnh quan thiên nhiên, không gian bản làng và bản sắc văn hóa truyền thống, mạnh dạn đầu tư phát triển mô hình homestay gắn với du lịch cộng đồng. Hiện gia đình anh xây dựng và đưa vào hoạt động 2 homestay, mỗi cơ sở có sức chứa khoảng 30 khách lưu trú.

Không chỉ làm kinh tế cho gia đình, anh Khuy còn cùng với 36 hộ dân trên địa bàn xã tham gia làm du lịch cộng đồng, từng bước hình thành chuỗi dịch vụ trải nghiệm mang đậm bản sắc địa phương. Nhờ đó, thu nhập của gia đình anh đạt trên 200 triệu đồng/năm, góp phần tạo sinh kế bền vững và khẳng định hướng đi đúng trong phát triển du lịch của xã Du Già.

Công viên địa chất toàn cầu cao nguyên đá Đồng Văn được vinh danh là Điểm đến văn hóa hàng đầu thế giới vào tháng 12-2025; điểm đến văn hóa khu vực hàng đầu châu Á năm 2024; Hà Giang cũng được vinh danh là điểm đến du lịch mới nổi  hàng đầu châu Á năm 2023.

 Sau những giải thưởng là thành tựu đáng tự hào. 

Danh hiệu đã mang lại những giá trị bền vững trong tương lai, trong đó có thành tựu về công tác giảm nghèo. 4 huyện vùng Công viên địa chất Đồng Văn hiện có 7 làng văn hóa với gần 700 homestay. Du lịch phát triển đã góp phần thay đổi rõ nét diện mạo kinh tế - xã hội, tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân. 

Từ những danh hiệu quý giá đã đạt được, các địa phương đã tập trung phát triển du lịch đạt nhiều thành tựu quan trọng. Tỷ lệ giảm nghèo 4 huyện vùng cao nguyên đá nằm trong vùng Công viên địa chất toàn cầu CNĐ luôn đạt trên 6%/năm, cao hơn 1 - 2% so với mức giảm nghèo bình quân chung của tỉnh. Một số địa phương có tỷ lệ giảm nghèo đáng tự hào như huyện Đồng Văn cũ (trước khi thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp) giảm 11,53%, tương đương với hơn 1.900 hộ dân thoát nghèo trong năm 2024.

Tại một số làng du lịch, chúng ta sẽ thấy rõ biểu đồ giảm nghèo thay đổi rõ rệt. Tiêu biểu như Làng văn hóa du lịch thôn Lô Lô Chải, xã Lũng Cú.Nhờ phát triển du lịch, Làng văn hóa du lịch thôn Lô Lô Chải, xã Lũng Cú từ 70 hộ nghèo khi chưa làm du lịch, đến nay, số hộ nghèo của thôn chỉ còn 4 hộ.

Đặc biệt, tổng số khách lưu trú qua đêm trong 4 năm qua đã tăng vượt bậc. Nếu như năm 2020, tổng số khách du lịch tham quan đạt 50 nghìn lượt, khách lưu trú đạt gần 26 nghìn lượt thì đến năm 2024, tổng số khách tham quan đạt 102 nghìn lượt, khách lưu trú đạt gần 46 nghìn lượt. Một số hộ có thu nhập đạt 40-50 triệu đồng/tháng. Đây là minh chứng cho sự phát triển không ồn ào mà bền bỉ, dựa trên nền tảng gìn giữ văn hoá và sự chung tay của cả cộng đồng.

Từ những triền đá xám, với những chủ trương, quyết sách hợp lý, các địa phương vùng công viên địa chất đang ngày một tỏa sáng. Văn hóa được gìn giữ, du lịch phát triển vượt bậc, đời sống nhân dân được nâng lên.

Tuy nhiên, sự phát triển vượt bậc của du lịch cũng đặt ra nhiều vấn đề cho phát lịch bền vững trong tương lai.

>> Bài 2: Những “vết nứt” âm thầm
>> Bài 3: Bài toán cân bằng