Bài 3: Bài toán cân bằng

Đến thời điểm này, Việt Nam có 4 Công viên địa chất toàn cầu được UNESCO công nhận, gồm: Công viên địa chất Lạng Sơn, Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn, Công viên địa chất toàn cầu Non nước Cao Bằng và Công viên địa chất Đắk Nông. Danh hiệu không chỉ mở ra cơ hội quảng bá, thu hút du lịch, mà đồng thời đặt các địa phương trước những chuẩn mực phát triển ngày càng khắt khe.

Theo quy định của UNESCO, cứ 4 năm một lần, các Công viên địa chất toàn cầu phải trải qua tái đánh giá, thẩm định. Đây không đơn thuần là một thủ tục hành chính, mà là quá trình “soi chiếu” toàn diện việc thực hiện các cam kết về bảo tồn di sản, phát triển bền vững, giáo dục cộng đồng và mức độ tham gia thực chất của người dân địa phương trong mô hình phát triển.

Thực tế cho thấy, không ít Công viên địa chất trên thế giới – trong đó có cả ở Việt Nam – từng nhận cảnh báo “thẻ vàng”, thậm chí đứng trước nguy cơ bị rút danh hiệu. Nguyên nhân không chỉ đến từ tác động của biến đổi khí hậu, sạt lở đất, mà còn bắt nguồn từ những “vết nứt” trong quản lý du lịch như: phát triển nóng, xâm hại cảnh quan, thương mại hóa thiếu kiểm soát và buông lỏng vai trò cộng đồng. Điều này đặt ra yêu cầu mỗi địa phương phải có chương trình hành động cụ thể, nghiêm túc và mang tính dài hơi, nếu không muốn đánh mất thương hiệu di sản.

Quay trở lại Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn, tại kỳ tái đánh giá năm 2022, các chuyên gia UNESCO đã chỉ ra nhiều tồn tại cần sớm khắc phục. Trong đó có tình trạng xâm hại di sản, khai thác đá trái phép, xây dựng công trình, nhà ở dân dụng vi phạm quy hoạch phát triển vùng; nguy cơ phá vỡ cảnh quan thiên nhiên vẫn hiện hữu. Bên cạnh đó, dịch vụ du lịch chưa thực sự chuyên nghiệp, chất lượng sản phẩm chưa đồng đều, hàng hóa lưu niệm còn nghèo nàn, chưa đủ sức hấp dẫn để thu hút các doanh nghiệp lớn đầu tư bài bản.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tân Văn, Trưởng Tiểu ban chuyên môn Ủy ban UNESCO Việt Nam về Công viên địa chất, thành viên Ban Tư vấn Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO: Mô hình Công viên địa chất toàn cầu là cách tiếp cận phát triển rất tiến bộ, trong đó bảo tồn và phát huy giá trị di sản luôn song hành với phát triển kinh tế – xã hội bền vững. Không giống nhiều điểm du lịch thuần túy, Công viên địa chất đặt ra yêu cầu bảo tồn tổng thể tất cả các giá trị địa chất, sinh thái, văn hóa, lịch sử trong vùng; đồng thời phải huy động được sự tham gia thực chất của cộng đồng và mang lại lợi ích trực tiếp cho người dân địa phương.

Năm 2026, Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn sẽ bước vào đợt tái đánh giá lần thứ 4. Trước áp lực đó, tỉnh đã xây dựng chiến lược phát triển đồng bộ, lấy quy hoạch và văn hóa làm những trụ cột xuyên suốt, coi đây là “hàng rào kỹ thuật” để kiểm soát các nguy cơ phát triển lệch hướng.

Trọng tâm là siết chặt bảo vệ di sản, ngăn chặn khai thác đá trái phép, xây dựng vi phạm quy hoạch; đồng thời nâng cao chất lượng dịch vụ du lịch theo hướng chuyên nghiệp, gắn với giá trị địa chất, sinh thái và văn hóa bản địa. Cùng với đó, vai trò của cộng đồng được đặt ở vị trí trung tâm thông qua tuyên truyền, giáo dục và khuyến khích người dân tham gia quản lý, giám sát điểm đến. Việc ứng dụng nghiên cứu khoa học, chuẩn hóa hệ thống thuyết minh, tuyến trải nghiệm cũng được đẩy mạnh nhằm đáp ứng các tiêu chí của UNESCO.

Cao nguyên đá Đồng Văn đã xuất sắc vượt qua 3 kỳ tái đánh giá thành viên Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO vào các năm 2014, 2018 và 2022. Ngay từ năm 2010, khi được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu, yêu cầu về một quy hoạch bài bản, dài hạn đã được đặt ra như điều kiện tiên quyết để bảo tồn và phát triển bền vững.

Năm 2017, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Quy hoạch xây dựng Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn, trải dài trên địa bàn 4 huyện Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh, Quản Bạ, với diện tích tự nhiên khoảng 232 nghìn ha.

Quy hoạch xác định rõ các vùng bảo tồn di sản địa chất, khu vực bảo vệ nghiêm ngặt, khu vực hạn chế và kiểm soát xây dựng, vùng bảo tồn thiên nhiên, đa dạng sinh học; hướng tới mục tiêu đến năm 2030 đưa Cao nguyên đá Đồng Văn cơ bản trở thành khu du lịch quốc gia. Giải pháp quy hoạch này là khung pháp lý cho công tác quản lý, nền tảng định hình con đường bảo tồn, phát huy giá trị di sản và phát triển bền vững Cao nguyên đá Đồng Văn trong dài hạn.

Thực tiễn cho thấy, nơi nào làm tốt quy hoạch, nơi đó giữ được bản sắc và sức hút lâu dài. Làng du lịch Lô Lô Chải, xã Lũng Cú là minh chứng sinh động. Từ một bản nghèo, chuồng trâu bò sát nhà, Lô Lô Chải nay trở thành điểm đến nổi bật, được vinh danh là “Làng du lịch tốt nhất thế giới”.

Ông Sình Dỉ Gai, Trưởng thôn Lô Lô Chải chia sẻ: Khó nhất không phải là làm du lịch, mà là thay đổi nhận thức của người dân trong việc giữ gìn kiến trúc truyền thống. Khi quy hoạch được thống nhất, cả làng không dựng hàng rào, không xây nhà cao tầng, không đưa các yếu tố kiến trúc ngoại lai vào không gian. Bởi mỗi ngôi nhà trở thành một câu chuyện, một điểm nhấn hài hòa trong tổng thể cảnh quan.

Sự đồng thuận của Lô Lô Chải lớn đến mức có gia đình đủ điều kiện xây nhà 3 tầng vẫn phải từ bỏ vì cộng đồng không đồng tình. Chính quyền xã Lũng Cú thường xuyên kiểm tra, giám sát, kiên quyết không để “sự đã rồi” xảy ra trong xây dựng, nhất là tại khu vực trọng điểm du lịch nằm sát Cột cờ Quốc gia Lũng Cú và biểu tượng Cực Bắc của Tổ quốc. Từ quy hoạch, sự đồng thuận của cộng đồng đã trở thành “hàng rào mềm” nhưng bền vững nhất để bảo vệ cảnh quan và bản sắc.

Ông Ma Doãn Khánh, Phó Chủ tịch UBND xã Lũng Cú: Nhận diện rõ nguy cơ quá tải du lịch làm gia tăng áp lực lên cảnh quan và văn hóa bản địa, các địa phương trên Cao nguyên đá đã chủ động vào cuộc bằng nhiều giải pháp nhằm kiểm soát và giảm sức chứa tại các điểm đến nổi bật.

Có thể kể đến như cuối tháng 11-2025, lượng khách đến xã Lũng Cú, đặc biệt là khu vực Cột cờ Quốc gia Lũng Cú tăng đột biến; vào các ngày cuối tuần, mỗi ngày đón trên 4.700 lượt khách. Trong khi đó, hạ tầng bãi đỗ xe tại chân Cột cờ chưa đáp ứng được lưu lượng phương tiện lớn, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông trên các tuyến đường dốc, hẹp.

Dù được gọi bằng nhiều tên khác nhau, các loại hình du lịch trên Cao nguyên đá Đồng Văn đều có điểm chung du khách không chỉ tìm đến để ngắm cảnh, mà còn mong muốn khám phá đời sống, văn hóa bản địa và tìm lại sự cân bằng tinh thần. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, nhịp sống gấp gáp, du lịch xanh,  hay du lịch “chữa lành” đang trở thành xu hướng rõ nét. Điều đó không chỉ phản ánh nhu cầu của du khách, mà còn là lời giải cho những “vết nứt” nảy sinh từ phát triển du lịch.

Cao nguyên đá Đồng Văn sở hữu lợi thế tự nhiên hiếm có với không gian rộng lớn, các bản làng đồng bào dân tộc thiểu số phân bố xen kẽ trên sườn núi, nhiều nơi còn giữ được nếp sinh hoạt truyền thống. Nhà ở chủ yếu sử dụng vật liệu tại chỗ như đất, đá, gỗ, ngói âm dương; không gian sống mộc mạc, hài hòa với thiên nhiên. Chính sự tự nhiên ấy tạo nên “chất men” hấp dẫn của du lịch, đồng thời đặt ra yêu cầu phải bảo tồn, thay vì can thiệp bằng các công trình bê tông hóa.

Một số mô hình du lịch xanh đã cho thấy hướng đi đúng đắn. Tại không gian Khu nghỉ dưỡng H’Mông Village, xã Lùng Tám, kiến trúc truyền thống của người Mông được đặt trong không gian xanh, hạn chế tối đa tác động đến cảnh quan. Năm 2025, khu nghỉ dưỡng này được Giải thưởng Du lịch Việt Nam vinh danh là “Khách sạn xanh tốt nhất”.

Họa sĩ Dương Xuân Quyền, hội viên Hội Văn học Nghệ thuật Tuyên Quang nhận xét, H’Mông Village tạo ấn tượng bởi cách trồng cây sa mộc, giữ những bãi cỏ rộng, để con người hòa mình vào thiên nhiên. Điều ấn tượng cũng đến từ nhà trình tường, nhà quẩy tấu đến bể bơi vô cực, mọi trải nghiệm đều mở ra tầm nhìn khoáng đạt, xanh mát.

Cao nguyên đá Đồng Văn sở hữu lợi thế tự nhiên hiếm có với không gian rộng lớn, các bản làng đồng bào dân tộc thiểu số phân bố xen kẽ trên sườn núi, nhiều nơi còn giữ được nếp sinh hoạt truyền thống. Nhà ở chủ yếu sử dụng vật liệu tại chỗ như đất, đá, gỗ, ngói âm dương; không gian sống mộc mạc, hài hòa với thiên nhiên. Chính sự tự nhiên ấy tạo nên “chất men” hấp dẫn của du lịch, đồng thời đặt ra yêu cầu phải bảo tồn, thay vì can thiệp bằng các công trình bê tông hóa.

Không chỉ ở các khu nghỉ dưỡng, du lịch xanh còn được nuôi dưỡng từ chính cộng đồng. Anh Sùng Mí Phìn, dân tộc Mông, xã Sà Phìn cho biết, sau khi học xong, anh quyết tâm xây dựng homestay gia đình với mong muốn “biến đá thành hoa”, nhưng vẫn giữ nguyên kiến trúc, ẩm thực và nếp sinh hoạt truyền thống.

Điểm khác biệt là sự chú trọng đến vệ sinh môi trường, từ không gian nhà ở đến cộng đồng. Hằng tuần, tại bãi Đá Mặt trăng – điểm check-in quen thuộc của du khách, anh cùng đội văn nghệ địa phương tổ chức nhặt rác thải nhựa, qua đó lan tỏa ý thức bảo vệ môi trường. Từ những hành động ấy, du lịch xanh không còn là khẩu hiệu, mà dần trở thành nếp nghĩ, cách làm của cộng đồng.

Các chuyên gia bảo tồn di sản đều chung nhận định: người dân chính là chủ thể quan trọng nhất trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Không ai hiểu, gắn bó và có khả năng gìn giữ di sản tốt hơn chính cộng đồng bản địa. Khi người dân nhận thức rõ rằng kiến trúc nhà trình tường, mái ngói âm dương hay các làn điệu dân ca Lô Lô, Mông không chỉ là ký ức văn hóa mà còn là “cần câu cơm” bền vững, việc bảo tồn sẽ trở thành nhu cầu tự thân, thay vì sự áp đặt từ bên ngoài.

Du lịch bền vững trên Cao nguyên đá Đồng Văn vì thế phải dựa vào tri thức địa phương, từ cách người Mông canh tác trên đá, thích ứng với khí hậu khắc nghiệt, đến phương thức tổ chức không gian sống hài hòa với thiên nhiên. Cùng với đó là mô hình “lợi ích sẻ chia”, trong đó người dân phải là đối tượng được hưởng lợi đầu tiên và trực tiếp từ du lịch. Đây cũng là giải pháp quan trọng để hạn chế nguy cơ “thâu tóm” đất đai, khi các doanh nghiệp lớn mua đứt tài nguyên, đẩy người bản địa ra khỏi vùng lõi di sản.

Thay vì phát triển các dự án khép kín, việc khuyến khích mô hình homestay do người dân làm chủ giúp giữ dòng lợi ích ở lại địa phương, đồng thời tạo ra chuỗi giá trị tại chỗ. Hiện toàn vùng có 7 làng văn hóa du lịch cộng đồng của các dân tộc Mông, Dao, Tày được quy hoạch và phát triển theo nguyên tắc “bảo tồn tại chỗ”, lấy không gian sống truyền thống của người dân làm trung tâm.

Hạ tầng phục vụ du lịch được đầu tư có chọn lọc, ưu tiên giao thông nội bản, hệ thống nước sinh hoạt, vệ sinh môi trường, nhưng không làm thay đổi nếp sinh hoạt vốn có của cộng đồng. Thông qua quy hoạch, các làng văn hóa là điểm đến hấp dẫn du khách mà còn gìn giữ văn hóa bản địa, giúp người dân vừa bảo tồn di sản, vừa trực tiếp hưởng lợi từ du lịch.

Thực tế tại các làng du lịch cộng đồng như Nặm Đăm, Pả Vi hay Lô Lô Chải cho thấy, khi cộng đồng cùng thống nhất quản lý kiến trúc, chia sẻ lượng khách và lợi ích, sức hút du lịch không những không suy giảm mà còn bền vững hơn. Chính việc giữ gìn gần như nguyên vẹn bản sắc văn hóa, không gian sống và sự thân thiện của người dân đã tạo nên giá trị khác biệt, giúp Cao nguyên đá Đồng Văn khẳng định thương hiệu.

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Dương Văn Sáu, chuyên gia cao cấp, nguyên Trưởng khoa Du lịch, Đại học Văn hoá Hà Nội đánh giá cao tiềm năng, lợi thế của du lịch vùng Cao nguyên đá Đồng Văn. Ông đồng tình với quan điểm “quy hoạch phải đi trước một bước, đồng bộ; định hướng rõ ràng phát triển du lịch xanh, giàu bản sắc văn hóa bản địa và đề cao vai trò tiên phong của cộng đồng. 

Năm 2026, Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn sẽ bước vào kỳ tái đánh giá lần thứ 4 của UNESCO. Đây là một mốc kỹ thuật theo chu kỳ, vừa là “phép thử” nghiêm ngặt đối với toàn bộ quá trình thực hiện các cam kết về bảo tồn di sản, phát triển bền vững và phát huy vai trò cộng đồng.

Thực tế cho thấy, đã có không ít Công viên địa chất toàn cầu trên thế giới từng bị cảnh báo, thậm chí đứng trước nguy cơ mất danh hiệu do không đáp ứng đầy đủ các khuyến nghị của UNESCO, qua đó cho thấy tính chặt chẽ và nghiêm khắc của cơ chế đánh giá.

Kỳ tái đánh giá năm 2026 được xem là thời điểm then chốt để tiếp tục khẳng định uy tín, thương hiệu của một Công viên địa chất toàn cầu hàng đầu. Đây cũng là cơ hội để địa phương rà soát, điều chỉnh những hạn chế trong quản lý, bảo tồn và phát triển, hướng tới mục tiêu đưa Cao nguyên đá Đồng Văn trở thành điểm đến du lịch hấp dẫn, có trách nhiệm trên bản đồ thế giới.

Tháng 7-2025, UBND tỉnh Tuyên Quang đã ban hành Kế hoạch triển khai nhiệm vụ phục vụ tái đánh giá Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn lần thứ 4 năm 2026.

Kế hoạch xác định rõ mục tiêu xây dựng và phát triển bền vững Công viên địa chất, bảo tồn và phát huy giá trị tổng thể các loại hình di sản, đồng thời yêu cầu các cơ quan, đơn vị, địa phương được giao nhiệm vụ bảo đảm tiến độ, hiệu quả và chất lượng trong từng phần việc.

Trọng tâm của kế hoạch là phát huy vai trò trung tâm của cộng đồng địa phương, coi đây là căn cứ quan trọng để UNESCO đánh giá tính hiệu quả và bền vững của mô hình Công viên địa chất toàn cầu. Các nhiệm vụ triển khai phải bám sát các khuyến nghị trong kỳ tái đánh giá lần thứ III năm 2022, các tiêu chí của UNESCO và hoàn thành trước thời điểm diễn ra tái đánh giá chính thức, dự kiến từ tháng 5 đến tháng 8 năm 2026.

Đồng thời, tập trung vào hoàn thiện tổ chức bộ máy, quy chế hoạt động; điều chỉnh, nâng cấp các điểm, tuyến trải nghiệm; đẩy mạnh tuyên truyền, quảng bá và giáo dục cộng đồng; ứng dụng các kết quả nghiên cứu khoa học vào khai thác, phát huy giá trị di sản. Cùng với đó là công tác phối hợp đoàn ra, đoàn vào, chuẩn bị hồ sơ tái đánh giá và cơ chế giám sát tiến độ triển khai theo định kỳ.

Đồng chí Hoàng Xuân Đôn, Trưởng Ban Quản lý Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn cho biết: Để chuẩn bị cho kỳ tái đánh giá 2026, dự kiến sẽ diễn ra trong khoảng tháng 5-8/2026, Ban Quản lý Công viên địa chất toàn cầu đã tham mưu một số giải pháp với ngành và UBND tỉnh, cụ thể như: Sớm ban hành kế hoạch của UBND tỉnh với một loạt các nhiệm vụ chuẩn bị cho tái đánh giá.

Khẩn trương hoàn thiện các nhiệm vụ liên quan đến các khuyến nghị của UNESCO còn đang thực hiện dở dang, đặc biệt là nhiệm vụ về bộ máy quản lý và vấn đề thu phí vào Công viên địa chất. Tăng cường công tác kiểm tra đối với hoạt động bảo vệ, bảo tồn di sản văn hóa, địa chất và thiên nhiên trong vùng. Đẩy mạnh công tác phối hợp giữa các ngành, địa phương.

Đặc biệt là sự vào cuộc của các lực lượng xã hội, cộng đồng trong công tác giáo dục, nâng cao nhận thức cộng đồng, quảng bá di sản, thực hành phát triển du lịch bền vững. Tham mưu UBND tỉnh ban hành các cơ chế quản lý như Ban chỉ đạo, quy chế quản lý vùng, quy chế phối hợp...

Du lịch mở ra sinh kế, thắp lên hy vọng thoát nghèo cho cộng đồng trên Cao nguyên đá. Nhưng nếu thiếu kiểm soát cũng có thể trở thành tác nhân tạo ra ảnh hưởng từ môi trường, không gian sống đến bản sắc văn hóa. Bởi vậy, giải “bài toán cân bằng” hôm nay chính là giữ gìn thiên nhiên, văn hóa và tương lai của Cao nguyên đá Đồng Văn ngày mai. Chỉ khi phát triển gắn chặt với bảo tồn, lấy con người làm gốc, du lịch miền đá mới có thể đi đường dài, vững vàng, bền bỉ và không mất đi những giá trị đã làm nên thương hiệu.

>> Bài 1: Du lịch mở lối thoát nghèo
>> Bài 2: Những “vết nứt” âm thầm