Kỳ 1: “Chốt đơn” giữ làng

Nếu như ngày xưa, thước đo của nông nghiệp vùng cao là "con trâu đi trước, cái cày theo sau", phụ thuộc hoàn toàn vào sức người và thời tiết; thì nay, trật tự ấy đã bị đảo lộn bởi một thế hệ trẻ năng động. Giờ đây, "smartphone mở đường, tư duy kinh tế số bứt phá". Những thanh niên Tày, Dao, Mông... không còn chờ thương lái đến ép giá, họ tự biến mình thành những KOLs bản làng, những đại sứ nông sản, dùng công nghệ để kéo thế giới về gần với ruộng bậc thang...

Con số gần 46 tỷ đồng doanh thu chỉ trong 4 tháng đầu năm đổ về từ các nền tảng số đang tạo nên một cơn địa chấn thực sự tại xã vùng cao Lâm Bình. Chẳng ai nghĩ, một rẻo đất quanh năm bao phủ bởi sương mù, nay lại trở thành một "tọa độ" giao thương sôi động trên không gian mạng. Chiếc smartphone cùng tư duy nhạy bén của thế hệ trẻ đã vạch ra một lối đi hoàn toàn mới cho phương thức sản xuất thuần nông vốn bám rễ qua nhiều thế hệ đồng bào nơi đây.

Trở về quê hương sau những tháng ngày bôn ba, lặn lội làm thuê nơi đất khách quê người, chàng thanh niên người Tày Quan Văn Dự (sinh năm 2004, trú tại thôn Bản Bon) đã chọn một lối rẽ khác biệt. Thay vì ly hương, anh quyết định biến chính những nhịp sống mộc mạc, bình dị dưới hiên nhà sàn thành chất liệu sáng tạo đắt giá.

Mỗi ngày, bên nếp nhà truyền thống, Dự lại tỉ mẩn căn chỉnh từng góc máy, ánh sáng để người bạn đời của mình – chị Triệu Thị Hè – tự tin lên sóng quảng bá sản vật quê nhà. Kênh "Dự Đông Bắc" nhanh chóng chứng kiến sự bùng nổ về lượng tương tác với những con số liên tục nhảy vọt.

Không cam chịu nhìn nông sản quê hương rơi vào vòng xoáy nghiệt ngã của điệp khúc "được mùa mất giá", Dự chủ động đứng ra thu mua nông sản của bà con trong vùng. Từ củ kiệu, măng rừng, trám đen cho đến những hạt gạo nếp thơm dẻo... tất cả đều theo những "phiên chợ mạng" của đôi vợ chồng trẻ, vượt ngàn trùng núi để đến với người tiêu dùng khắp mọi miền.

Làn sóng công nghệ đang khuấy động mọi thế hệ ở các bản làng. Tại thôn Nặm Đíp, anh Chẩu Văn Khảm đã trở thành một "hiện tượng" mạng xã hội khi sở hữu kênh Facebook “Thầy giáo vui tính” với hơn 200 nghìn lượt theo dõi và kênh “Về già phải vui” chạm ngưỡng gần 1 triệu người hâm mộ. Không dừng lại ở việc giải trí, các kênh này đã trở thành điểm tựa vững chắc hỗ trợ bà con tìm đầu ra cho những sản phẩm đặc trưng như lạp xưởng, thịt trâu gác bếp, thịt lợn sấy, hay các phương thuốc lá tắm bí truyền của người Dao… Anh cũng là gương mặt thân quen, thường xuyên sát cánh cùng chính quyền xã trong các phiên livestream bán nông sản địa phương.

Cùng trên mảnh đất Lâm Bình, anh Nguyễn Trung Thành (sinh năm 2001, đoàn viên thôn Nà Khà) cũng đang viết nên một câu chuyện truyền cảm hứng khác. Bằng việc chắt lọc những mảnh ghép đời thường đậm chất xứ Tuyên như nghệ thuật đan rọ bắt cá hay trải nghiệm làm thuyền trên lòng hồ thủy điện, kênh Hạc Vlog của Thành đã chinh phục hơn 318.000 lượt theo dõi.

Đỉnh điểm cho sự kết hợp giữa sức trẻ và công nghệ là phiên livestream phối hợp giữa Thành và ban lãnh đạo xã để quảng bá nông sản địa phương. Chỉ sau hơn 2 tiếng đồng hồ lên sóng, hơn 1 tấn bí xanh đã được người tiêu dùng chốt đơn sạch sẽ. Đó là một kỳ tích vô tiền khoáng hậu đối với bà con vùng cao, bởi khối lượng khổng lồ ấy, nếu theo phương thức mang gùi ra bán ở các phiên chợ truyền thống trước đây, dẫu có bám trụ cả tuần trời cũng chưa chắc tiêu thụ hết.

Giữa bản làng đại ngàn, có những chàng trai, cô gái Tày, Cờ Lao, Mông, Dao... khi ống kính bật sáng, họ lập tức trở thành những "KOL áo xanh" đầy sức hút. Họ giao tiếp với hàng triệu khán giả toàn cầu bằng sự chân chất, bằng nụ cười bẽn lẽn của người miền núi, và bằng chính chất giọng bản địa đặc trưng, mộc mạc gọi tên hạt lúa, củ gừng. Chính sự nguyên bản ấy đã tạo nên kỳ tích.

Cũng từ khát vọng đó, cô gái dân tộc Cờ Lao - Lưu Thị Hòa (sinh năm 1993) sau khi tốt nghiệp Thạc sĩ Luật tại Hà Nội đã rời Thủ đô, trở về vùng lõi Cao nguyên đá khởi nghiệp. Hòa nhận ra nông sản quê mình dẫu quý nhưng mãi quanh quẩn ở chợ phiên vì thiếu đầu ra. Cô thành lập Hợp tác xã Po Mỷ, liên kết với gần 200 hộ dân bao tiêu mật ong bạc hà, lê, sâm khoai. Bước lên các sàn thương mại điện tử lớn bằng câu chuyện nguyên bản của sản vật quê hương, ứng dụng mã QR truy xuất nguồn gốc, HTX của Hòa đạt doanh thu 2,5 tỷ đồng/năm, tạo sinh kế vững chắc cho hàng chục lao động đồng bào dân tộc thiểu số.

Ở xã Thượng Lâm, những người làm công tác Đoàn từng không khỏi day dứt trước một thực tế: Toàn xã có khoảng 2.000 đoàn viên thanh niên thì có tới 1.000 người chọn cách rời quê đi làm ăn xa. Đất đai dẫu màu mỡ, cảnh quan dẫu tươi đẹp, nhưng nếu cứ bám vào phương thức sản xuất truyền thống, việc trụ lại quê hương là một ngõ cụt. Đã từng có thời, để có một công việc với thu nhập ổn định, thanh niên miền núi thường phải xếp lại những giấc mơ nơi bậu cửa nhà sàn để xuôi về phố thị.

Thế nhưng, từ chính hiện thực đó, Bí thư Đoàn xã Thượng Lâm - Chẩu Thanh Ngà (sinh năm 1991) lại nhìn thấy một lối mở. Tốt nghiệp Đại học Văn hóa Hà Nội, Ngà từng có bệ phóng vững chắc khi làm hướng dẫn viên chính cho các công ty lữ hành nổi tiếng. Khước từ cơ hội ở lại phố thị, người thủ lĩnh Đoàn trở về mang theo khát vọng níu chân những người trẻ. Anh trực tiếp vận động thanh niên trong xã thành lập Hợp tác xã, góp tiền, góp sức khánh thành homestay Tài Ngào. Mô hình này xuất sắc đoạt giải Nhất Ý tưởng khởi nghiệp tỉnh năm 2020, trực tiếp tạo ra hệ sinh thái dịch vụ, mang lại việc làm ổn định cho hàng chục thanh niên địa phương, giúp họ tự tự tin xé bỏ tấm vé xe đi làm công nhân xa xứ.

Khi chọn bám trụ quê hương, những người trẻ thấu hiểu một quy luật khắc nghiệt: Bản sắc văn hóa sẽ dần mai một nếu chỉ được "đóng khung" trong viện bảo tàng hay trong trí nhớ của người già. Thay vì để di sản ngủ yên, họ biến nó thành "tài nguyên mềm", mang sự nguyên bản làm "mã gen" độc bản để kéo thế giới về với bản mình.

Cô gái 23 tuổi người Mông Vàng Thị Dế ở thôn Nhèo Lủng, xã Đồng Văn là một ví dụ. Đại dịch Covid-19 khiến cô sinh viên Đại học Văn hóa Hà Nội phải về quê. Tìm thấy những tấm vải lanh mẹ cất làm của hồi môn, Dế nhận ra nguy cơ thất truyền của nghề dệt truyền thống. Cô lập xưởng "Hemp Hmong Vietnam", thiết kế vải lanh thành túi, áo hiện đại và chủ động dùng vốn tiếng Anh của mình để tìm đối tác tận Nhật Bản, Thái Lan. Xưởng của Dế hiện tạo việc làm trực tiếp và gia công cho nhiều hộ dệt tại nhà, giúp những người phụ nữ trung niên có thêm thu nhập ổn định từ chính bậu cửa nhà sàn.

Sức mạnh lan tỏa văn hóa còn được minh chứng qua chàng trai Sùng Mạnh Hùng với kênh TikTok đạt 9,7 triệu lượt thích. Không dàn dựng cầu kỳ, anh tự tin mặc trang phục truyền thống, múa lăm vông, đập lúa cùng du khách quốc tế. Chính cái chất hoang sơ, không cần "phiên dịch" ấy lại đưa văn hóa vùng cao đến gần hơn với công chúng và trực tiếp kéo dòng khách du lịch về với địa phương. Hay như Ly Mí Cường, nghệ sĩ trẻ xuất sắc giành Quán quân Giải thưởng Thanh âm tại Trung Quốc năm 2024; và anh Nguyễn Thiện Ngay, cán bộ xã Phố Bảng, đã tận dụng TikTok để lan tỏa Lễ hội hoa Lê, lễ cúng Thần rừng. Qua góc nhìn và thao tác công nghệ của người trẻ, di sản đã thực sự "sống" và bước ra biển lớn.

Song hành với văn hóa, nền nông nghiệp vùng cao đang được tái định hình. Câu chuyện của Nông Cẩm Quỳnh ở xã Bình Ca là minh chứng cho sức bật ấy. Tốt nghiệp Học viện Báo chí - Tuyên truyền, Quỳnh bỏ phố về quê làm TikToker quảng bá nông sản. Bằng sự duyên dáng, chân thành trong các phiên livestream, Quỳnh đã trực tiếp giải quyết bài toán đầu ra cho bà con. Có thời điểm, cô chốt được 1.000 đơn hàng chỉ trong vài ngày, tiêu thụ 2-3 tấn sâm đất/ngày, cùng hàng tấn măng khô, sắn dây mỗi vụ.

Tư duy sản xuất hàng hóa quy mô lớn gắn với mạng xã hội còn được thể hiện rõ qua mô hình của Nguyễn Xuân Lý ở xã Xuân Vân. Từ thợ sửa điện dân dụng bôn ba làm thuê, Lý về quê phát triển trang trại bưởi hữu cơ rộng gần 20ha. Nhờ ứng dụng mạng xã hội quảng bá, vườn bưởi của anh được tiêu thụ sạch chỉ trong 1 tháng cận Tết, mang về doanh thu hơn 2 tỷ đồng/năm.

Không chỉ nhạy bén trong khâu tiêu thụ, thế hệ "nông dân 4.0" còn dám làm chủ khoa học kỹ thuật khó ngay từ khâu sản xuất. Ba chàng trai người Tày gồm Nông Văn Thụy, Hỏa Tiến Nam, Nông Văn Thuỳ tại xã Thượng Lâm đã mạnh dạn thành lập Hợp tác xã và Dịch vụ du lịch Ái Au Retreat. Họ tự mày mò và làm chủ thành công kỹ thuật ấp trứng cá tầm giống ngay tại địa phương. Áp dụng nghiêm ngặt tiêu chuẩn VietGAP, trang trại của họ dự tính đạt sản lượng 80 tấn cá thương phẩm, mang lại doanh thu trên 8 tỷ đồng mỗi năm, đồng thời phát triển dịch vụ lưu trú homestay.

Từ những tài khoản cá nhân, một cộng đồng làm nội dung số đã hình thành. Tại xã Lâm Bình, hiện có hơn 50 kênh YouTube, TikTok hoạt động thường xuyên. Chị Lý Thị Líu (kênh Triệu Mai Hương) từ một người phụ nữ chỉ quen việc chăn lợn, nay đã chủ động học làm video, chèn phụ đề tiếng Anh và thu hút hàng triệu lượt xem. Tiktoker Triệu Mạnh Dương cùng nhóm thanh niên địa phương còn trích hàng trăm triệu đồng từ thu nhập để làm đường bê tông khang trang cho dân bản.

Tuy nhiên, để có được quả ngọt ấy, những người làm công tác Đoàn đã phải nỗ lực gỡ bỏ những rào cản vô hình. Anh Nguyễn Ngọc Tú, Bí thư Đoàn xã Lâm Bình chia sẻ: "Ban đầu, vận động thanh niên làm kinh tế số khó lắm. Nhiều đoàn viên hăm hở làm thử vài video, không có người xem, không hiểu thuật toán, nản lòng bỏ cuộc. Thanh niên lại vốn thật thà, họ vừa làm vừa sợ lỡ lời, sợ vi phạm pháp luật, sợ rủi ro an ninh mạng".

Để những "hạt mầm công nghệ" bám rễ sâu, Đoàn xã chỉ đạo Chi đoàn Công an xã xung kích vào cuộc, tổ chức các buổi tuyên truyền trực quan để giải thích rõ ranh giới pháp lý khi sáng tạo nội dung số. Song song đó, Đoàn mời những nhà sáng tạo nội dung đã thành công về tận bản, ngồi ngay tại hiên nhà sàn để "cầm tay chỉ việc", từ cách quay video, dựng clip bằng Capcut đến việc mở tài khoản ngân hàng số.

Nhận diện rõ sức mạnh này, Đề án "Làng sáng tạo nội dung số" do UBND xã Lâm Bình thực hiện đã nhanh chóng quy tụ các kênh và tạo hiệu ứng tích cực. Du khách đến đây sẽ được hóa thân thành những nhà sáng tạo nội dung, được chỉ cho góc quay, kỹ năng dựng clip. Anh Quan Văn Dự hào hứng chia sẻ: "Chúng tôi không chỉ hướng dẫn kỹ năng cơ bản, mà qua từng khung hình, chúng tôi kể cho họ nghe câu chuyện văn hóa của bản làng mình".

Lãnh đạo UBND xã khẳng định: "Đích đến cốt lõi là trang bị kỹ năng để mỗi người dân đều có thể tự tổ chức các phiên chợ số ngay tại nương rẫy nhà mình. Qua đó, giúp bà con làm chủ không gian mạng, lan tỏa hình ảnh quê hương bài bản và văn minh nhất".

"Chốt đơn" không chỉ là một thuật ngữ kinh doanh hiện đại, mà với thế hệ trẻ Tuyên Quang hôm nay, đó còn là cách họ khẳng định bản lĩnh giữ làng, giữ nghề và giữ lấy tương lai ngay trên mảnh đất quê hương. Tuy nhiên, giữa làn sóng khởi nghiệp đầy khí thế ấy, vẫn còn đó những khoảng trống về vốn liếng, kỹ năng số chuyên sâu hay hạ tầng internet vùng sâu vùng xa cần được lấp đầy. Làm thế nào để những đốm lửa bùng phát nhất thời trở thành một phong trào lập nghiệp bền vững? Tổ chức Đoàn các cấp đã và đang có những bước đi chiến lược nào để đóng vai trò "bà đỡ"?

 

Thực hiện: Chúc Huyền, Giang Lam,

Biện Luân, Thu Phương, Đức Mạnh

---

Kỳ 2: Khi thanh xuân “chảy” về phố thị

Kỳ cuối: Khát vọng kiến tạo tương lai