Bài 1: Những hủ tục - Rào cản và di chứng xuyên thế hệ

Trong đời sống của đồng bào các dân tộc, tang lễ là nghi thức tâm linh, thể hiện tình cảm và đạo hiếu đối với người đã khuất. Tuy nhiên, tại một số địa bàn, việc tổ chức tang ma vẫn còn những bất cập như lưu giữ thi thể trong nhà nhiều ngày, thực hiện nhiều nghi lễ kéo dài, giết mổ nhiều gia súc và chi tiêu vượt khả năng kinh tế. Có gia đình phải tổ chức tang lễ từ 3 đến 5 ngày, thậm chí lâu hơn. Tâm lý phải thực hiện đầy đủ nghi thức, không muốn bị đánh giá là thiếu trách nhiệm với người đã khuất khiến nhiều gia đình dù khó khăn vẫn cố gắng lo liệu. Không ít trường hợp phải vay mượn, bán gia súc để tổ chức tang ma, ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống và sản xuất sau đó. Việc lưu giữ thi thể trong nhà nhiều ngày khi điều kiện bảo quản còn hạn chế cũng tiềm ẩn nguy cơ mất vệ sinh, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Các hoạt động ăn uống kéo dài, tập trung đông người còn đặt ra yêu cầu bảo đảm vệ sinh môi trường và an toàn thực phẩm.

Phong tục làm đám tang trước đây của dân tộc Mông.

Tại xã Tùng Vài, địa bàn vùng cao biên giới còn nhiều khó khăn, với 11 thôn và 15 dân tộc cùng sinh sống, trong đó đồng bào Mông và Dao chiếm đa số, bên cạnh những giá trị văn hóa truyền thống được gìn giữ vẫn còn một số tập quán cần thay đổi như tang ma kéo dài, giết mổ nhiều gia súc khi có người qua đời, tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống và mê tín dị đoan. Những tập quán này kéo theo nhiều hệ lụy. Đám tang kéo dài, tổ chức tốn kém khiến gia đình phải bán gia súc, vay mượn. Tảo hôn khiến người trẻ sớm bỏ học, lập gia đình khi chưa đủ trưởng thành. Hôn nhân cận huyết thống tiềm ẩn nguy cơ đối với sức khỏe thế hệ sau. Trong khi đó, việc tin vào những phương thức chữa bệnh thiếu căn cứ khoa học có thể khiến người bệnh chậm tiếp cận các dịch vụ y tế cần thiết. Đáng lo ngại, khi những quan niệm ấy tiếp tục được duy trì, thế hệ sau có thể lặp lại lựa chọn của thế hệ trước. Vòng luẩn quẩn của hạn chế nhận thức, khó khăn kinh tế và thiếu cơ hội phát triển vì thế khó được tháo gỡ.

Nếu tang ma kéo dài gây áp lực kinh tế trước mắt thì tảo hôn lại để lại những hệ lụy lâu dài hơn, trực tiếp ảnh hưởng đến việc học tập, sức khỏe và tương lai của người trẻ. Câu chuyện của Thào Thị Chá, ở thôn Yên Phong, xã Bắc Mê là một minh chứng. Được bố mẹ tạo điều kiện học tập nhưng Chá chỉ học đến lớp 9 rồi nghỉ học lập gia đình, dù nhận được nhiều lời khuyên can từ người thân. Năm nay mới 19 tuổi, Chá đã có hai con nhỏ. Cuộc sống gia đình chủ yếu phụ thuộc vào thu nhập của người chồng từ những công việc làm thuê theo mùa vụ. Nghỉ học sớm khiến Chá mất đi cơ hội tiếp tục học tập, trang bị kiến thức và tìm kiếm việc làm ổn định. Khi trở thành mẹ của hai đứa trẻ, những dự định về học hành, nghề nghiệp càng khó thực hiện.

Gia đình em Thào Thị Chá thôn Yên Phong xã Bắc Mê

Không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế và tương lai, tảo hôn còn tiềm ẩn nguy cơ đối với sức khỏe sinh sản, nhất là khi các bé gái mang thai, sinh con lúc cơ thể chưa phát triển hoàn thiện. Hệ lụy không chỉ dừng lại ở người trẻ phải từ bỏ việc học, sớm gánh vác trách nhiệm gia đình mà còn ảnh hưởng đến những đứa trẻ sinh ra trong điều kiện cha mẹ chưa có đủ kiến thức, kinh tế và kỹ năng chăm sóc. 

Điểm đáng lo ngại của những tập quán lạc hậu là hệ lụy không chỉ dừng lại ở người trực tiếp thực hiện mà có thể kéo dài qua nhiều thế hệ. Một đám tang tốn kém có thể khiến gia đình mất đi khoản tích lũy, phải vay mượn, ảnh hưởng đến đầu tư sản xuất và việc học của con trẻ.

Đến giờ ông Sùng Mí Dính, người Mông ở xã Mèo Vạc vẫn còn nhớ cách đây hơn 6 năm khi bố anh chết, gia đình có con bò là tài sản duy nhất có giá trị, nhưng không còn cách nào khác phải đem ra mổ để làm ma. Nhưng như vạy là chưa đủ, gia đình anh còn phải đi vay mượn của anh em, họ hàng về tổ chức đám tang. Bao nhiêu bò, lợn, dê vay được cũng đều phải mổ hết...

Phong tục giết mổ gia súc trong lễ tang của người Mông

Sau đám tang, tài sản gia đình chẳng còn gì. Riêng bò, lợn, dê vay mượn của họ hàng mang đến cúng tế trong đám tang của bố cũng lên tới hàng chục triệu đồng. Để lo đủ cho 6 miệng ăn và có tiền trả nợ, ông phải đi tận Bắc Ninh để kiếm việc làm, người ta thuê gì thì mình làm đó, nhưng do không có trình độ, công việc bấp bênh, nên cũng không kiếm được bao nhiêu. Con cái lúc ấy còn nhỏ lại ốm đau thường xuyên nên cũng phải chạy chữa nhiều. Đi làm xa nhà, mỗi lần nhận được điện thoại của vợ chỉ sợ nghe tin họ hàng có người mất, lại phải lo tiền để mua bò đi trả.

Một cuộc hôn nhân sớm có thể khiến người trẻ dang dở học hành, thiếu kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp và khó tìm kiếm việc làm ổn định. Những đứa trẻ sinh ra trong hoàn cảnh cha mẹ còn hạn chế về kinh tế, kiến thức và điều kiện chăm sóc cũng có nguy cơ chịu nhiều thiệt thòi trong quá trình trưởng thành.

Cán bộ xã Lũng Cú kịp thời tuyên truyền ngăn chặn cặp đôi có ý định tảo hôn

Bà Hoàng.T.S, thôn Tấu Lìn, xã Hùng Lợi nhớ lại ngày trước, con trai bà là T học chưa hết cấp 2 thì bỏ học đi làm thuê, quen biết và quan hệ yêu đương với B. Một ngày hai đứa dắt díu nhau về thông báo với gia đình là đã có thai, khi đó T mới 16 tuổi, B thì 14 tuổi. Sự đã rồi, bà S cùng chồng khăn gói qua nhà gái để xin được cưới hỏi cho đôi trẻ. Cuộc sống màu hồng của đôi vợ chồng trẻ cũng nhanh kết thúc khi đứa trẻ ra đời thay vào đó là nỗi lo cơm áo gạo tiền. Bố đứa trẻ chẳng chịu làm gì, suốt ngày cứ cắm đầu vào cái điện thoại, rồi lại tụ tập rượu chè chơi bời. Lâu lâu đi làm thuê trong bản được mấy đồng nhưungx cũng giữ cho bản thân tiêu pha. Con ốm không lo nổi, lại đứa bé trong bụng chuẩn bị sinh. Một thời gia đình bà kiệt quệ.

Đối với hôn nhân cận huyết thống, nguy cơ gia tăng các bệnh di truyền và dị tật bẩm sinh ở thế hệ sau là vấn đề đáng quan tâm. Trong khi đó, những quan niệm mê tín, chữa bệnh bằng cúng bái thay cho việc tiếp cận y tế có thể khiến người bệnh bỏ lỡ thời điểm điều trị cần thiết, ảnh hưởng đến sức khỏe và tính mạng. Khi những bất lợi về kinh tế, giáo dục và sức khỏe tiếp tục lặp lại, chúng tạo thành vòng luẩn quẩn: nhận thức hạn chế dẫn đến những lựa chọn thiếu phù hợp; những lựa chọn ấy kéo theo khó khăn trong cuộc sống; thế hệ sau lại lớn lên trong điều kiện thiếu cơ hội phát triển. Đây chính là rào cản đối với mục tiêu nâng cao chất lượng dân số và phát triển nguồn nhân lực ở vùng cao.

Lễ tang ma của người Mông thôn Cao Mã, xã Tùng Vài.

Xóa bỏ hủ tục vì thế không đơn thuần là thay đổi một vài tập quán sinh hoạt mà còn là tháo gỡ những rào cản đang kìm hãm sự phát triển của mỗi cá nhân, gia đình và cộng đồng. Muốn làm được điều đó, cần kiên trì thay đổi nhận thức, phát huy vai trò của cấp ủy, chính quyền, nhà trường, đoàn thể và người có uy tín; đồng thời nâng cao khả năng tiếp cận giáo dục, y tế và thông tin pháp luật cho người dân. Bảo tồn văn hóa truyền thống không có nghĩa là duy trì mọi tập quán cũ. Những giá trị tốt đẹp cần được gìn giữ, còn những hủ tục gây tổn hại đến sức khỏe, kinh tế và tương lai của con người cần được thay đổi. Bởi một cộng đồng chỉ thực sự phát triển khi những thế hệ hôm nay không còn phải tiếp tục gánh chịu những hệ lụy từ những quan niệm lạc hậu của thế hệ trước.

 

 

Bài 2: Hành trình “mở lối” văn minh