Tiếng việt | English

Kỳ vĩ cọn nước Tân An

- Người Tày ở xã Tân An (Chiêm Hóa) luôn ví cọn nước như những chiếc máy bơm ngày đêm cần mẫn đưa nước lên nương, dẫn nước về nhà. Những âm thanh kẽo kẹt của cọn, tiếng rì rầm của nước đã tạo nên âm hưởng núi rừng bình dị, quen thuộc với bà con nơi đây.

Cọn nước còn được bà con dân tộc Tày nơi đây gọi là “con nặm cần Tày”. Đây là sản phẩm sáng tạo độc đáo của đồng bào dân tộc Tày.

Theo anh Đinh Ngọc Yên, Bí thư Đảng ủy xã Tân An, toàn xã hiện có 35 cọn nước, chủ yếu tại các thôn An Thịnh, Tân Hợp, Tân Hội, An Khang. Không ầm ầm tiếng máy, không hao tốn nhiên liệu hay điện năng như những chiếc máy bơm, cọn dùng sức nước để vận hành nhưng vẫn đảm bảo đủ nước tưới cho sản xuất nông nghiệp. Không chỉ có giá trị về mặt kinh tế, khoa học, chiếc cọn nước còn mang giá trị về văn hóa truyền thống đặc trưng của cộng đồng người Tày nơi đây.

An Vượng là thôn có nhiều cọn nước và những chiếc cọn khổng lồ nhất. Con suối chỉ dài khoảng hơn 3 km được bắt nguồn từ rừng đệm Cham Chu có tới 28 cọn nước như những chiếc bánh xe nối đuôi nhau nép mình bên bờ suối, miệt mài quay dẫn nước vào đồng ruộng.

 

Ông Hà Văn Tuân, một cao niên trong thôn chia sẻ: “Hầu hết mọi người đều không nhớ và không biết cọn nước có từ bao giờ, chỉ biết khi sinh ra đã thấy cọn nước rồi. Thế nhưng, kỹ thuật làm cọn nước lại nắm rất chắc, dù việc chọn nguyên liệu, cách thức làm hết sức công phu, tỉ mỉ và chính xác. Mỗi chiếc cọn được hoàn thành được ví như công trình kiến trúc mgn cái hồn của đồng bào Tày”.

Bước vào tháng Chạp hàng năm, bà con lại nô nức đổi công làm cọn. Đàn ông lớn tuổi phụ trách khâu kỹ thuật, thanh niên trai tráng, phụ nữ phụ chặt gỗ, chặt tre, chẻ lạt, đan phên. Ông Nguyễn Mạnh Cường, Trưởng thôn An Thịnh cho biết, cấu tạo của cọn nước gồm 7 bộ phận: Hệ thống đập giữ nước, khung guồng, guồng quay, phên gạt nước, ống múc nước, máng đựng nước, ống dẫn nước. Kết thúc mỗi mùa vụ, bà con lại tập trung tu sửa lại để chuẩn bị lấy nước cho vụ sau.

Quan trọng nhất khi làm cọn nước phải chọn được khu đất chắc, giáp bờ ruộng, khi có lũ về vẫn có thể giữ được cọn nước không bị trôi. Địa điểm làm cọn không quá sâu, không quá xa so với chỗ lấy nước. Dòng chảy tương đối phải ổn định. Độ chênh cao so với điểm đưa nước lên thường không quá 12m. Trục quay của guồng làm bằng thân tre gộc hoặc bê tông chắc chắn cùng nhiều “nan hoa” tạo thành bộ khung vững chắc cho guồng nước.

Vành guồng rộng khoảng 80 cm, đặt các phên đan bằng nứa để cản nước, tạo lực đẩy guồng quay và có gắn các ống bương buộc chếch khoảng 30 độ để múc đầy nước khi chìm xuống. Nhờ lực đẩy của nước khiến guồng quay liên tục, đến tầm cao nhất thì các ống bương bắt đầu dốc nước vào máng dẫn nước về.

Những chiếc cọn nước nơi đây còn gắn bó với ký ức của người Tày. Cọn nước còn như minh chứng cho tình yêu của những con người bình dị nơi đây. Để bảo tồn những vòng quay vĩnh cửu của cọn nước, hiện nay, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh đang xây dựng hồ sơ trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận cọn nước của dân tộc Tày tỉnh là di sản văn hóa phi vật thể.

Mỗi vòng quay của cọn nước chứa đựng sự tìm tòi, trăn trở, gửi gắm ước vọng đổi đời và khẳng định bản lĩnh làm chủ trên quê hương của người Tày ở Tân An.

Thu Hằng

Tin cùng chuyên mục