Cháy mãi “lửa” Then

- Mấy ngày nay, người dân thôn Tân Hợp, xã Tân An (Chiêm Hóa) phấn khởi, tự hào khi biết tin Chủ tịch nước mới ký quyết định phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân cho Nghệ nhân Then Hà Thuấn. Đây là Nghệ nhân Nhân dân duy nhất của tỉnh ta tính đến thời điểm này.

Xuất thân trong gia đình Then


Nghệ nhân Hà Thuấn biểu diễn tiết mục Then cổ
tại Chương trình hợp tác du lịch “Qua những miền di sản Việt Bắc” lần thứ IX, năm 2017 tại Bắc Kạn.

Trong căn nhà sàn cột gỗ, lợp lá cọ truyền thống ở thôn Tân Hợp, xã Tân An, Nghệ nhân Nhân dân Hà Thuấn rót chén nước chè mời khách. Ông bảo rất vui, mấy đêm nay mất ngủ vì nghe được phong Nghệ nhân Nhân dân. Cầm cây đàn Tính trên tay, Nghệ nhân Hà Thuấn ngâm nga bài “Bản em vào xuân” bằng tiếng phổ thông.  Ông tâm sự: “Mình cầm tinh con ngựa, sinh năm Nhâm Ngọ 1942, đến nay đã 77 tuổi.

Ngay từ năm 12 tuổi mình đã được bố truyền dạy cho các làn điệu Then cổ, đánh đàn Tính cùng người anh trai là Nghệ nhân Hà Phan. Đúng là hai anh em thừa hưởng được “gen” đàn hát từ gia đình. Có “cặp đôi anh em” yêu Then nên trong căn nhà nghệ nhân lúc nào cũng ngập tràn lời ca, tiếng hát. Sau này trước lúc lâm chung, Nghệ nhân Hà Phan đã để lại cho mình ba cuốn sổ dày ghi chép những làn điệu Then cổ với lời nhắn nhủ, đây là vốn quý, là linh hồn của người Tày mình, em phải gắng giữ…”. Khắc cốt ghi tâm lời trăng trối của anh trai, từ đó đến nay, Nghệ nhân Hà Thuấn đã ngày đêm âm thầm với công việc gìn giữ và quảng bá những làn điệu Then cổ của cha ông. Đầu tiên là ông dạy Then cho 6 cháu nội, ngoại của mình, rồi dần dần lan ra cả cộng đồng.

Mấy chục năm thực hành Then, Nghệ nhân Hà Thuấn không những giỏi sưu tầm phóng tác từ lời Then cổ ra Then mới mà ông còn làm được đàn Tính, biểu diễn điêu luyện, cũng như tích cực truyền dạy Then cho thế hệ trẻ. Qua thống kê, ông đã làm hàng trăm cây đàn Tính, sáng tác được trên 30 bài hát lời mới, khai thác trên 60 bài Then cổ truyền dạy lại cho các thế hệ trong thôn, trong xã, huyện. Bằng tình yêu Then, từ một “đốm lửa nhỏ”, Nghệ nhân Hà Thuấn đã thổi bùng lên phong trào Then từ thôn, xã, huyện, tỉnh. Ngay thôn Tân Hợp và xã Tân An, quê hương ông, câu lạc bộ Then đã phát triển sâu rộng, trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu của người dân.

Bà Lê Thị Thanh Tâm, Trưởng phòng Văn hóa-Thông tin huyện Chiêm Hóa khẳng định, Đảng bộ và nhân dân các dân tộc huyện Chiêm Hóa vinh dự và tự hào khi huyện có Nghệ nhân Nhân dân Hà Thuấn. Ông là hạt nhân văn nghệ tiêu biểu, nhiệt huyết của huyện. Ở cái tuổi “xưa nay hiếm”, ông vẫn vui vẻ nhận lời tham gia biểu diễn Then tại các Liên hoan toàn quốc, khu vực, tỉnh, huyện. Với những thành tích nổi bật, năm 2007, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam phong ông là Nghệ nhân Then; năm 2015 Chủ tịch nước phong tặng ông là Nghệ nhân Ưu tú; năm 2019, Chủ tịch nước phong tặng ông là Nghệ nhân Nhân dân.


Nghệ nhân Hà Thuấn dạy hát Then cho thiếu nhi huyện Lâm Bình.

Còn sức còn cống hiến

Tôi còn nhớ như in có lần Nghệ nhân Hà Thuấn đi Cao Bằng lưu diễn Liên hoan Hát Then - Đàn tính toàn quốc lần thứ 2. Tuổi đã cao, đi xe ô tô đường xa, cua nhiều khiến ông say mềm. Tối hôm đó ông chỉ húp được ít cháo, mọi người rất lo cho phần biểu diễn của nghệ nhân. Nhưng khi vào công diễn, tuy rất mệt nhưng lời Then của ông lại điêu luyện lạ thường. Năm đó tác phẩm “Tản Bioóc” của ông đã xuất sắc giành giải A tại Liên hoan mang tầm quốc gia. Ông bảo “mang chuông đi đấm xứ người” thì mình phải thật sự cố gắng, đem cái tinh túy của Then xứ Tuyên giới thiệu với công chúng.

Nhận xét về Nghệ nhân Hà Thuấn, Giám đốc Trung tâm Văn hóa tỉnh Trần Hải Quang dùng một từ “phục”. Ông Quang cho rằng, Nghệ nhân Hà Thuấn là người giản dị, mộc mạc, có tinh thần trách nhiệm cao. Tuy là “cây đa, cây đề” trong làng Then, song Nghệ nhân sống rất chan hòa, gần gũi với mọi người. Khi mời Nghệ nhân tham dự các Liên hoan, sự kiện chính trị lớn của tỉnh ông đều cố gắng gác lại việc nhà để tham gia. Ông còn “khăn gói quả mướp” xuống thành phố Tuyên Quang hàng chục ngày để hướng dẫn, làm cố vấn cho Câu lạc bộ Hát Then - Đàn Tính của Trung tâm Văn hóa tỉnh.

Nhận thấy Then có vai trò, sức lan tỏa lớn trong cộng đồng, tỉnh đã chỉ đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch hướng dẫn, khuyến khích các địa phương, cơ quan, đơn vị, trường học thành lập các Câu lạc bộ Then. Đến nay, toàn tỉnh đã có gần 100 Câu lạc bộ Then; nhiều trường học đã đưa Then vào các buổi học ngoại khóa. Nhiều cơ quan, trường học, địa phương mời Nghệ nhân Hà Thuấn về để “truyền lửa”. Mới đây, để giúp người Tày ở Lâm Bình gìn giữ làn điệu hát Then, đàn Tính truyền thống của dân tộc mình, Phòng Văn hóa và Thông tin huyện đã tổ chức mở hai lớp học hát Then, đàn Tính miễn phí tại điểm du lịch homestay Nà Đông, xã Thượng Lâm và điểm homestay thôn Nặm Đíp, xã Lăng Can. Lớp học do Nghệ nhân Hà Thuấn, xã Tân An (Chiêm Hóa) trực tiếp hướng dẫn cho 28 học viên, góp phần giữ gìn bản sắc, thúc đẩy du lịch homestay tại địa phương.

Nghệ nhân Nhân dân Hà Thuấn tâm sự, trên mảnh đất Tuyên Quang, Then là một trong những di sản văn hóa đặc trưng nhất của tỉnh. Then đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, hồ sơ Then của các tỉnh đất Then đang được hoàn thiện để trình Unessco công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Bởi vậy, Nghệ nhân Nhân dân Hà Thuấn mong muốn lớp trẻ luôn ghi nhớ, tiếp nối truyền thống văn hóa của cha ông. Thời gian đối với ông không còn nhiều, nhưng còn sức, ông còn “truyền lửa” Then cho thế hệ trẻ. Để lửa Then luôn cháy mãi, trở thành nền tảng tinh thần bất tận của người Tày...

Ghi chép: Quang Hòa

Tin cùng chuyên mục