Giữ gìn “hồn cốt” văn hóa dân tộc Dao quần chẹt

Cũng như cộng đồng 54 dân tộc anh em trên dải đất Việt Nam, người Dao quần chẹt ở xã Sơn Thủy, tỉnh Tuyên Quang sở hữu kho tàng văn hóa đặc sắc, được thể hiện sinh động qua tiếng nói, chữ viết, trang phục truyền thống, nghi lễ tín ngưỡng và những phong tục, tập quán dân gian lâu đời. Giữa dòng chảy hiện đại, đồng bào Dao quần chẹt vẫn luôn ý thức sâu sắc việc bảo tồn và phát huy “hồn cốt” dân tộc, để văn hóa không chỉ được lưu giữ, mà còn tiếp tục tỏa sáng trong đời sống hôm nay.

Dân tộc Dao quần chẹt sinh sống rải rác trên địa bàn xã Sơn Thủy nhưng tập trung đông nhất ở thôn Nhật Tân và Tân Tiến với hơn 100 nóc nhà. Trang phục truyền thống của người Dao quần chẹt không chỉ là cách nhận diện một cộng đồng, mà còn là biểu tượng văn hóa kết tinh qua nhiều thế hệ.

Từ khi còn nhỏ, các bé gái đã được bà, được mẹ cầm tay hướng dẫn từng đường kim, mũi chỉ, dạy cách phối màu, thêu hoa văn trên trang phục. Có những bộ trang phục phải mất hàng tháng mới hoàn thiện, bởi từng chi tiết đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và chính xác.

Trang phục của đồng bào dân tộc Dao quần chẹt rất độc đáo.

Chiếc áo dài chàm đen là trung tâm của bộ trang phục. Nẹp áo đáp vải đỏ hoặc trắng tạo điểm nhấn nổi bật trên nền chàm. Khi mặc, hai thân áo vắt chéo, kết hợp cùng chiếc yếm chàm, tạo nên vẻ đẹp kín đáo mà rạng rỡ. Khăn đội đầu là một trong những thứ không thể thiếu của phụ nữ người Dao quần chẹt.

Khăn đội đầu có hai loại không thêu và thêu họa tiết hình răng cưa, cây thông và chim công, gần gũi với thiên nhiên và đời sống tâm linh. Dây lưng làm bằng vải màu chàm đối với người già, bằng lụa đỏ, hồng đối với các cô gái và người còn trẻ.

Đồng bào dân tộc Dao quần chẹt thường mặc trang phục truyền thống khi có dịp lễ, Tết quan trọng.

Để tạo thêm sự đặc sắc cho bộ trang phục thì trang sức cổ là phụ kiện không thể thiếu của phụ nữ Dao quần chẹt gồm: vòng cổ, vòng tay, khuyên tai được làm bằng bạc.

Các hoa văn thiết kế trên trang phục phụ nữ dân tộc Dao quần chẹt rất tỉ mỉ, bắt mắt.

Trang phục nam giới giản dị hơn, với áo chàm cổ đứng, cài khuy đồng, thêu hoa văn tinh tế.

Trang phục nam của dân tộc Dao quần chẹt được thêu dệt đơn giản hơn so với nữ giới nhưng cũng rất tinh tế.

Giữa nhịp sống hiện đại, khi những bộ quần áo công nghiệp ngày càng phổ biến, sắc chàm truyền thống vẫn được người Dao quần chẹt trân trọng gìn giữ. Trong dịp lễ, Tết, hay những ngày trọng đại của gia đình, trang phục truyền thống vẫn được khoác lên với niềm tự hào dân tộc.

Cùng với cộng đồng người Dao ở nhiều địa phương, đồng bào Dao quần chẹt, xã Sơn Thủy vẫn bảo tồn chữ Hán Nôm, loại chữ cổ được sử dụng để ghi chép gia phả, sách cúng, truyện kể dân gian và các nghi lễ truyền thống.

Chữ Hán Nôm là chữ "cổ" của người Dao quần chẹt .

Chữ viết Hán Nôm của người Dao quần chẹt là kho tàng tri thức dân gian phong phú, phản ánh lịch sử di cư, tín ngưỡng, phong tục tập quán và luật tục của cộng đồng. Thường những cuốn sách cổ được lưu giữ trong các dòng họ có thầy cúng. Mỗi trang sách là kết tinh của bao đời truyền nối, được chép tay cẩn trọng, bảo quản kỹ lưỡng trong hòm gỗ, đặt nơi trang trọng trong nhà.

Mỗi tuần, ông Triệu Văn Phấn duy trì đều đặn 3 buổi dạy viết chữ Hán Nôm và đọc tiếng Dao. Lớp học tuy giản dị nhưng luôn ấm áp, thu hút khoảng 10 học viên tham gia thường xuyên, gồm nhiều lứa tuổi khác nhau, từ thiếu nhi, thanh niên đến những người trung niên mong muốn tìm lại cội nguồn chữ viết của dân tộc mình.

Tết nhảy là một nghi lễ đặc biệt trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Dao quần chẹt. Tết nhảy thường được tổ chức từ rằm tháng Chạp trở đi, diễn ra tại “Nhà cái”, gia đình con trưởng hoặc trưởng họ. Lễ được tổ chức vài năm một lần nhưng không quá 12 năm, bởi theo quan niệm của người Dao, nếu để quá lâu sẽ bị coi là vong ân với tổ tiên, đất trời.

Các nghệ nhân tái hiện một đoạn trong nghi lễ Tết nhảy.

Tết nhảy gồm ba phần chính là khai lễ, chính lễ và lễ tiễn đưa. Trong suốt thời gian diễn ra nghi lễ, người tham gia phải nhảy múa hàng trăm lượt, vừa múa vừa hát những bài ca cổ kể về nguồn gốc dân tộc, về hành trình chinh phục tự nhiên, lao động sản xuất.

Không gian lễ hội như đưa người xem bước vào một thế giới nơi quá khứ và hiện tại giao hòa.Kết thúc chính lễ là nghi thức thổi Tù và, khấn mời Ngọc Hoàng chứng giám. Sau đó, thầy làm lễ chiêu binh, cúng mời các thần linh, Bàn Vương và gia tiên ngự trên bàn thờ tổ.

Trước bàn thờ gia chủ, lễ tạ được thực hiện với lời khấn cảm tạ các thần linh đã về chứng giám lòng thành, đồng thời cầu xin xá tội nếu có điều sơ suất và phù hộ cho năm mới mạnh khỏe, bình an, mùa màng bội thu, chăn nuôi phát đạt. Cuối cùng là lễ hóa vàng tiễn đưa hương hồn tổ tiên trở về quê cha đất tổ.

 

Đồng bào dân tộc Dao quần chẹt hội tụ đông đủ trong Lễ ra mắt Câu lạc bộ Văn hóa dân gian của dân tộc.

Tết nhảy không chỉ là nghi lễ tưởng nhớ tổ tiên mà còn là dịp cầu phúc, cầu may, tẩy trừ điều rủi ro của năm cũ, mong một năm mới mưa thuận gió hòa. Đây cũng là không gian để người Dao ôn lại lịch sử dòng họ, lịch sử dân tộc, để những bài cúng bằng chữ Nôm Dao, những điệu múa, lời ca, món ăn truyền thống được thực hành và trao truyền. Qua Tết nhảy, bản sắc văn hóa Dao quần chẹt được thể hiện trọn vẹn, góp phần giữ gìn hồn thiêng của dân tộc.

 

Thực hiện: Mộc Lan – Như Quỳnh