Bài 3: Khơi thông điểm nghẽn, nâng tầm du lịch vùng cao

 

Điều đáng nói, thay đổi nếp sống không đơn thuần là loại bỏ một vài tập quán trong sinh hoạt. Đó còn là quá trình tháo gỡ những rào cản trong nhận thức, tạo điều kiện để mỗi người, nhất là phụ nữ và trẻ em, được học tập, phát triển và chủ động hơn với tương lai của mình.

Chị Thào Thị Mỷ, xã Sủng Máng cảm nhận rõ sự đổi thay ấy từ chính cuộc sống gia đình. Khi những quan niệm cũ dần được thay thế, chị em phụ nữ có thêm cơ hội học hỏi, mạnh dạn phát triển kinh tế, chăm lo cho gia đình và khẳng định vai trò của mình.

Chị Mỷ chia sẻ: “Nhịp sống của đồng bào đang đổi thay từng ngày. Nhờ xóa bỏ hủ tục, chị em phụ nữ được cởi mở hơn về tư tưởng, tiếp cận với những điều hay, cái đẹp, từ đó năng động, tự tin và làm chủ cuộc sống. Tôi cũng biết ứng dụng khoa học kỹ thuật vào chăn nuôi, trồng trọt. Hiện nay, gia đình duy trì chăn nuôi lợn đen sinh sản, bò hàng hóa, đem lại thu nhập khoảng 70 triệu đồng mỗi năm. Kinh tế ổn định, tôi có điều kiện cho các con ăn học đầy đủ, cháu lớn hiện đang theo học đại học. Đó là niềm vui, niềm tự hào và cũng là động lực để gia đình tiếp tục cố gắng vươn lên”.

Với câu chuyện của chị Mỷ có thể thấy, khi những hủ tục được loại bỏ dần, người phụ nữ có thêm cơ hội làm chủ cuộc sống, tham gia phát triển kinh tế và chăm lo tương lai cho con cái. Những thay đổi ấy đang góp phần tạo nên diện mạo mới trong mỗi gia đình, từng bước nâng cao chất lượng cuộc sống ở các bản làng.

 

Bảo tồn không phải là giữ nguyên mọi thứ, còn phát triển cũng không đồng nghĩa với thương mại hóa hoặc làm biến dạng bản sắc. Điều quan trọng là giữ được những giá trị cốt lõi, để văn hóa tiếp tục hiện diện tự nhiên trong đời sống và tạo ra lợi ích thiết thực cho cộng đồng. 

 

Câu chuyện Chợ tình Khâu Vai là một ví dụ cần được nhìn nhận trên tinh thần đó. Giá trị văn hóa của phiên chợ gắn với câu chuyện tình yêu, sự trân trọng những mối duyên và cuộc gặp gỡ của những người từng có gắn bó trong cuộc đời. Qua thời gian, phiên chợ trở thành một sinh hoạt văn hóa đặc sắc, thu hút du khách tìm hiểu về đời sống tinh thần của đồng bào vùng cao. Giá trị cần được gìn giữ và giới thiệu là ý nghĩa nhân văn của câu chuyện, không phải những tập quán hôn nhân lạc hậu như tảo hôn hay hành vi ép buộc trong hôn nhân.

Cùng với lễ hội, những ngôi nhà truyền thống, làn điệu dân ca, trang phục, ẩm thực, nghề thủ công và tri thức dân gian cũng là những giá trị cần được gìn giữ trong quá trình phát triển du lịch. Ở Ma Lé, xã Lũng Cú, những ngôi nhà cổ của đồng bào Giáy cùng dân ca, lễ hội xuống đồng, lễ thả cá và các sản vật truyền thống tạo nên nét riêng cho không gian văn hóa bản địa. Việc phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn những giá trị ấy giúp người dân có thêm cơ hội giới thiệu bản sắc dân tộc, đồng thời tạo ra các hoạt động dịch vụ và sinh kế tại chỗ.

Toàn tỉnh hiện có 871 di sản văn hóa phi vật thể được kiểm kê, trong đó có 53 di sản được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; 54 làng văn hóa du lịch cộng đồng, trong đó 28 làng đủ tiêu chuẩn phục vụ khách du lịch. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa phong phú, tạo lợi thế để Tuyên Quang phát triển các sản phẩm du lịch mang bản sắc riêng. Tuy nhiên, số lượng di sản hay điểm đến chỉ thực sự có ý nghĩa khi được bảo tồn đúng cách, có người thực hành, có thế hệ kế tiếp và được cộng đồng trực tiếp tham gia, hưởng lợi.

Để những giá trị văn hóa được gìn giữ và phát huy hiệu quả, bên cạnh sự chủ động của người dân, luôn định hướng, cơ chế hỗ trợ và cách làm phù hợp từ cấp ủy, chính quyền địa phương. Những chủ trương, định hướng của Trung ương và của tỉnh về phát triển văn hóa, phát huy vai trò tiên phong, gương mẫu, tinh thần đổi mới, trách nhiệm của cán bộ, đảng viên tiếp tục khẳng định yêu cầu đặt văn hóa trong mối quan hệ chặt chẽ với phát triển kinh tế - xã hội.

Từ thay đổi nếp nghĩ đến đổi thay cách sống, từ việc loại bỏ những tập quán không còn phù hợp đến chủ động gìn giữ, phát huy giá trị văn hóa truyền thống, mỗi bước chuyển đều góp phần mở ra không gian phát triển mới cho bản làng vùng cao. Khi người dân vừa là chủ thể gìn giữ văn hóa, vừa trực tiếp hưởng lợi từ những giá trị ấy, văn hóa sẽ có sức sống bền vững trong cộng đồng. Đó cũng là con đường để du lịch vùng cao phát triển trên nền tảng bản sắc, để những bản làng ngày càng văn minh, hiện đại mà vẫn giữ được hồn cốt riêng của mình.

 

Khi những rào cản trong nhận thức từng bước được tháo gỡ, người dân có thêm điều kiện nhìn nhận những giá trị văn hóa của dân tộc mình như một lợi thế phát triển. Nếp nhà truyền thống, nghề thủ công, trang phục, ẩm thực và sinh hoạt cộng đồng nếu được gìn giữ, khai thác phù hợp có thể trở thành sản phẩm du lịch, tạo việc làm và thu nhập ngay tại địa phương.

 

Tại thôn Nặm Đăm, xã Quản Bạ, vợ chồng anh Lý Tà Hi và chị Lý Thị Híp là một trong những hộ sớm lựa chọn hướng đi này. Năm 2018, gia đình bắt đầu làm du lịch cộng đồng với mô hình Hồng Thu Homestay. Sau khoảng một năm hoạt động, nhận thấy nhu cầu của du khách và tiềm năng của địa phương, gia đình tiếp tục đầu tư thêm 3 bungalow để mở rộng dịch vụ lưu trú. Đến nay, Hồng Thu Homestay có 15 bungalow, trung bình đón khoảng 200 lượt khách mỗi tháng.

Sức hút của mô hình không chỉ nằm ở dịch vụ lưu trú mà còn ở không gian văn hóa bản địa được gìn giữ và giới thiệu tới du khách. Nếp nhà, kiến trúc truyền thống, cảnh quan và đời sống của đồng bào Dao tạo nên những trải nghiệm riêng có. Từ chính không gian sống quen thuộc của gia đình, anh Hi và chị Híp đã từng bước hình thành sản phẩm du lịch, đưa những nét văn hóa của quê hương đến gần hơn với du khách.

Sự phát triển của du lịch cộng đồng cũng tạo thêm động lực để người dân trong thôn cùng tham gia. Nặm Đăm hiện có 70 hộ dân, trong đó 36 hộ làm homestay. Những con số này phản ánh sự chuyển biến trong đời sống kinh tế của cộng đồng, trong đó du lịch đã mở thêm hướng sinh kế, tạo cơ hội để người dân tận dụng lợi thế văn hóa, cảnh quan và dịch vụ tại chỗ.

Nếu Nặm Đăm khai thác không gian văn hóa, kiến trúc và sinh hoạt cộng đồng để phát triển lưu trú du lịch, thì ở xã Lùng Tám, giá trị bản sắc được gìn giữ và lan tỏa qua nghề dệt lanh truyền thống. Năm 2001, từ tâm huyết của bà Vàng Thị Mai, Hợp tác xã Dệt lanh Lùng Tám được thành lập với 10 thành viên, số vốn ban đầu 13 triệu đồng. Khởi đầu từ quy mô nhỏ, trải qua nhiều khó khăn trong tổ chức sản xuất và tìm kiếm thị trường, hợp tác xã từng bước đưa nghề dệt lanh vượt ra khỏi phạm vi phục vụ nhu cầu sinh hoạt của mỗi gia đình.

Từ những ngày đầu vận động chị em tham gia, tổ chức sản xuất đến tìm kiếm đầu ra, hành trình của hợp tác xã gắn với sự kiên trì của những người tâm huyết với nghề. Khi sản phẩm được thị trường đón nhận, nghề dệt lanh có thêm cơ hội duy trì và phát triển, phụ nữ địa phương có việc làm, thu nhập, đồng thời tiếp tục gắn bó với nghề truyền thống của dân tộc mình.

Giá trị của mô hình không chỉ nằm ở hiệu quả kinh tế. Mỗi sản phẩm dệt lanh còn lưu giữ kỹ thuật, tri thức và thẩm mỹ truyền thống của người Mông. Khi nghề được duy trì trong hoạt động sản xuất, được trao truyền cho thế hệ trẻ và có thị trường tiêu thụ, văn hóa không chỉ hiện diện trong những dịp lễ hội hay sinh hoạt cộng đồng mà tiếp tục sống trong đời sống thường ngày.

Tại xã Sủng Máng, việc gìn giữ nghề truyền thống cũng được thúc đẩy từ những người trực tiếp gắn bó với cộng đồng. Đảng viên Phàn Mẩy Toan đã tích cực vận động phụ nữ Dao tham gia thêu thùa, gìn giữ kỹ thuật và truyền nghề cho thế hệ sau. Từ sự chủ động của những người am hiểu nghề, những giá trị từng được duy trì chủ yếu trong phạm vi gia đình, dòng họ có thêm cơ hội được trao truyền và phát huy.

Mỗi mô hình có cách làm khác nhau nhưng cùng cho thấy một hướng đi là phát huy giá trị văn hóa phải gắn với đời sống của cộng đồng. Khi người dân có thu nhập từ chính nghề truyền thống, không gian văn hóa và bản sắc của dân tộc mình, họ sẽ có thêm động lực để gìn giữ, trao truyền và làm giàu những giá trị ấy.

Từ những rào cản, hủ tục kìm hãm sự phát triển qua nhiều thế hệ, nhờ có ánh sáng Nghị quyết trên bản làng vùng cao, diện mạo của vùng đồng bào dân tộc thiểu số đang đổi thay từng ngày. Sức sống ấy được thắp lên từ những quyết sách đúng đắn, hợp lòng dân của Đảng, từ tinh thần "nói đi đôi với làm", tính tiên phong, gương mẫu của đội ngũ cán bộ, đảng viên và những người có uy tín trong cộng đồng. Khi những "điểm nghẽn" về nhận thức được tháo gỡ, khi các hủ tục tốn kém, lạc hậu lùi bước, cũng là lúc không gian văn hóa truyền thống được nhìn nhận đúng với giá trị vốn có, trở thành nguồn tài nguyên quý giá để phát triển sinh kế và du lịch cộng đồng.