Kỳ 1: Thử thách trước “sóng lớn” sau sáp nhập

Khó khăn hiện hữu đầu tiên chính là sự đứt gãy về mặt quy mô và khoảng cách quản lý. Nhiều thôn sau sáp nhập có diện tích rộng gấp hai, gấp ba lần, trải dài qua nhiều sông suối, đồi núi phức tạp. Diện tích rộng đi kèm với quy mô hộ dân tăng vọt, số lượng đảng viên trong chi bộ có nơi lên tới 40–50 đồng chí. Trong điều kiện cơ sở vật chất chưa kịp đầu tư tương xứng, phương thức điều hành truyền thống vốn dựa vào sự truyền miệng hay "đến từng nhà, gõ từng cửa" hoàn toàn bị quá tải và bất lực.

Chồng chất lên áp lực địa lý là những rào cản tâm lý và sự khác biệt về văn hóa, tập quán. Việc hợp nhất các cụm dân cư vốn có thói quen sinh hoạt, trình độ phát triển kinh tế khác nhau, đặc biệt là giữa đồng bào dân tộc Kinh với đồng bào các dân tộc thiểu số như Dao, Mông, Cao Lan, Tày, Nùng... đã nảy sinh những khoảng cách vô hình. Ranh giới tâm lý thôn cũ - thôn mới, tâm tư lo ngại bị "lép vế", hay những khác biệt trong phong tục tập quán, thói quen canh tác nông nghiệp khiến sự đồng thuận không thể đến ngay trong ngày một, ngày hai. Nếu người đứng đầu không thực sự tinh tế, việc triển khai các phong trào chung như đóng góp quỹ, hiến đất làm đường giao thông nông thôn hay xây dựng nhà văn hóa rất dễ vướng phải sự e ngại, thậm chí là phản ứng âm thầm từ phía bà con.

Trong tổ chức Đảng, thách thức cũng không nhỏ. Một chi bộ mới không thể chỉ là phép cộng cơ học của những chi bộ cũ. Số lượng đảng viên tăng nhưng nếu phương thức sinh hoạt không đổi mới, việc phân công không rõ, nắm địa bàn không sâu thì “mới” về tổ chức chưa chắc đã “mới” về chất lượng lãnh đạo. Những khu dân cư xa trung tâm có nguy cơ bị bỏ trống trong công tác nắm dân, trong khi ở khu vực tập trung đông dân cư, nhiệm vụ có thể chồng chéo. Cùng với đó là yêu cầu quản lý đảng viên, hồ sơ, ứng dụng công nghệ số và khối lượng công việc ngày càng lớn.

Sáp nhập thôn, bản không chỉ đơn thuần là đổi cái tên hay thay tấm biển mới trước nhà văn hóa. Đằng sau đó là cả một cuộc sắp xếp lại nếp sinh hoạt, cách làm việc của bộ máy lãnh đạo ở thôn, tổ dân phố. Từ địa bàn rộng lớn, những khác biệt trong thói quen của bà con, cho đến khối lượng công việc ngày một nhiều hơn... tất cả đang đặt ra câu hỏi lớn: Làm sao để thôn rộng hơn nhưng tình làng nghĩa xóm thêm gắn kết, công việc nhiều hơn nhưng chi bộ vẫn giữ trọn niềm tin của dân? Và giữa bao lo toan bộn bề ấy, người dân và đảng viên lại trông chờ trước hết vào sự vững vàng, tâm huyết của người Bí thư chi bộ.

Giữa muôn vàn khó khăn sau ngày hợp nhất, bản lĩnh của tổ chức Đảng không nằm ở những khẩu hiệu chung chung, mà được đo bằng chính sự lăn lộn, dám nghĩ, dám làm của những người đứng đầu chi bộ. Mỗi địa bàn sau sáp nhập là một bài toán riêng, nhưng ở đâu có Bí thư chi bộ tận tụy, sâu sát và biết cách khơi thông sức dân, ở đó “nút thắt” cơ sở đều được tháo gỡ nhẹ nhàng.

Bài toán gộp hai cộng đồng dân cư có nếp sống hoàn toàn khác biệt hiện lên rõ nét ở thôn Khánh Hùng, xã Hùng Đức. Thôn mới được hợp nhất từ hai thôn cũ là Khánh Hùng và Vân Nham. Cái khó không chỉ là diện tích rộng gấp đôi, mà gốc rễ là sự chênh lệch lớn về văn hóa và trình độ phát triển: Cụm Khánh Hùng cũ chủ yếu là đồng bào dân tộc Kinh với thói quen làm nông nghiệp hàng hóa, trong khi cụm Vân Nham lại là nơi sinh sống của 100% đồng bào dân tộc Dao với nhiều phong tục, tập quán lâu đời. Những ngày đầu sáp nhập, sự e ngại, ranh giới tâm lý "thôn cũ - thôn mới" khiến không ít việc chung của thôn bản gặp trở ngại.

Đảm nhiệm vai trò "đầu tàu" của Chi bộ, chị Tạ Thị Hiền (sinh năm 1983), người nữ Bí thư chi bộ tháo vát đã chọn cách tiếp cận gần gũi, chân thành nhất. Việc đầu tiên chị làm không phải là ngồi ở nhà văn hóa ra mệnh lệnh, mà là xắn quần lặn lội đến từng nếp nhà ở cụm Vân Nham để nắm bắt tâm tư. Chị chủ động tìm gặp những già làng, trưởng họ Dao có uy tín trong cộng đồng để lắng nghe và nhờ hỗ trợ làm "cầu nối" dân vận.

Khi đã nắm rõ hoàn cảnh từng hộ, chị Hiền họp Chi bộ, cùng với Ban Chấp hành Chi bộ phân công từng đảng viên phụ trách nhóm gia đình cụ thể theo phương châm "rõ người, rõ việc", sát sao tháo gỡ vướng mắc. Sự công tâm, lắng nghe và tôn trọng nếp sống của bà con đồng bào Dao đã từng bước xóa tan tâm lý e ngại. Niềm tin đơm hoa, chị Hiền cùng Chi bộ vận động bà con hai cụm Kinh - Dao bắt tay nhau chuyển đổi cây trồng truyền thống sang mô hình trồng chanh, dưa chuột liên kết bao tiêu sản phẩm, mang lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân.

Nếu như chị Tạ Thị Hiền dùng sự tận tình, sâu sát để xích gần khoảng cách giữa các dân tộc, thì tại thôn Mỏ Sài, xã vùng biên Nghĩa Thuận - nơi 100% dân số là đồng bào dân tộc Mông, bài toán gánh vác chi bộ 33 đảng viên lại được giải bằng sức trẻ và tư duy đổi mới của anh Vàng Sào Chẩn (sinh năm 1990).

Nhận trọng trách khi tuổi đời còn khá trẻ, thời gian đầu anh Chẩn gặp không ít áp lực do kinh nghiệm thực tiễn chưa nhiều, vốn sống chưa sâu và chưa thực sự am tường mọi lễ tục của đồng bào Mông. Thế nhưng, người Bí thư trẻ không chọn cách né tránh hay làm việc theo lối cũ. Anh biến điểm tựa công nghệ thành lợi thế bứt phá: Thành lập nhóm Zalo của Chi bộ và nhóm Zalo chung của thôn để điều hành công việc, triển khai thông báo, nghị quyết nhanh chóng, minh bạch đến từng đảng viên và hộ gia đình.

Song song với việc ứng dụng công nghệ, anh Chẩn khiêm tốn tìm đến các già làng, người có uy tín trong dòng họ Mông để học hỏi phong tục, tranh thủ sự chỉ bảo của thế hệ đi trước. Nhờ cách làm linh hoạt, vừa hiện đại vừa tôn trọng truyền thống, anh Chẩn đã tạo nên làn gió mới trong sinh hoạt chi bộ, quy tụ được sự đồng lòng của bà con để hoàn thành nhiều việc khó của thôn.

Từ sự tận tụy, nhiệt huyết của chị Tạ Thị Hiền ở Hùng Đức đến tinh thần năng động, dám đổi mới của anh Vàng Sào Chẩn nơi vùng biên Nghĩa Thuận, bức tranh về người cán bộ cơ sở sau sáp nhập hiện lên thật sống động. Điểm chung ở họ không chỉ là sự mẫn cán “làm nhiều việc”, mà quan trọng hơn là tinh thần dám nhận trách nhiệm, tiên phong làm gương và trực tiếp đứng ra giải quyết những việc khó nhất của địa phương. Chính sự tận tụy ấy đã giữ cho bộ máy ở gốc rễ luôn vận hành thông suốt, củng cố vững chắc niềm tin của Nhân dân vào tổ chức Đảng.

Trong công tác xây dựng Đảng ở cơ sở, một Bí thư chi bộ giỏi chưa bao giờ là người chỉ biết ngồi trong phòng họp hay điều hành qua những trang báo cáo khô cứng. Nhất là ở những địa bàn rộng lớn sau ngày sáp nhập, muốn nghị quyết đi vào cuộc sống, người đứng đầu chi bộ bắt buộc phải xuống tận địa bàn, đến từng nếp nhà để gặp gỡ, lắng nghe tâm tư của bà con, phát hiện vướng mắc từ sớm và đối thoại tháo gỡ ngay tại chỗ. Người đứng đầu muốn dân nghe thì trước hết phải gần dân; muốn dân tin thì phải nói đi đôi với làm, quy tụ đội ngũ đảng viên cùng xắn tay gánh vác việc chung.

Bài học "nói đi đôi với làm" ấy hiện lên sinh động qua những việc làm cụ thể của anh Ma Văn Học, Bí thư Chi bộ kiêm Trưởng Ban công tác Mặt trận thôn Bản Ho, xã Kiên Đài. Thôn Bản Ho có 185 hộ dân với gần 100% là đồng bào dân tộc Tày, chi bộ quản lý 33 đảng viên. Xác định lòng dân chỉ thuận khi cấp ủy chạm đúng vào tâm tư, nguyện vọng chính đáng của bà con, anh Học cùng tập thể Chi bộ đã ban hành nghị quyết chuyên đề về phát triển kinh tế gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc.

Để đưa nghị quyết vào thực tiễn, anh Học lặn lội đến từng hộ gia đình, kiên trì giải thích cho bà con hiểu giá trị của việc gìn giữ di sản quê hương. Nhờ sự sâu sát và gương mẫu đi đầu của người Bí thư trẻ, Chi bộ đã vận động nhân dân tự nguyện đóng góp được gần 200 triệu đồng kinh phí để khôi phục đình làng Bản Ho. Việc phục dựng đình làng gắn với duy trì Lễ hội Bản Ho vào tháng Giêng hằng năm không chỉ đáp ứng đời sống tinh thần, giữ gìn nét đẹp truyền thống của đồng bào Tày, mà còn mở ra hướng phát triển du lịch cộng đồng, thu hút du khách thập phương. Dự kiến, công trình đình làng Bản Ho sẽ hoàn thiện vào tháng 10 năm nay trong niềm hân hoan của toàn thể dân bản. Song song với đó, anh cùng Chi bộ phân công từng đảng viên sâu sát cơ sở, vận động bà con hiến đất, đóng góp ngày công bê tông hóa gần 10km đường nội thôn, làm thay đổi rõ nét diện mạo làng quê.

Sự tận tụy và tinh thần "sát việc để dẫn đường" còn lan tỏa mạnh mẽ ở thôn Nậm An, xã Tân Quang qua hình ảnh ông Triệu Quang Vinh, Bí thư Chi bộ thôn luôn được cán bộ, đảng viên và Nhân dân tin yêu. Với ông Vinh, vai trò của người đứng đầu không nằm ở những kết luận trong các cuộc họp, mà được khẳng định bằng sự gương mẫu trong lao động và tinh thần luôn đặt lợi ích của tập thể, của Nhân dân lên trên hết. Thấm nhuần phương châm "Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng", ông Vinh cùng Chi bộ kiên trì tuyên truyền, vận động bà con hiến đất, đóng góp ngày công và kinh phí để xây dựng các công trình chung.

Từ sự đồng thuận ấy, những nút thắt trong hạ tầng của thôn lần lượt được tháo gỡ: Tuyến đường giao thông nông thôn dài 1,3 km được mở rộng thoáng đãng; sân hội trường thôn được bê tông hóa khang trang; nhà văn hóa được sửa chữa, bổ sung đầy đủ trang thiết bị; hệ thống điện chiếu sáng bừng sáng trên các tuyến đường quê. Những công trình "ý Đảng - lòng dân" không chỉ nâng cao chất lượng cuộc sống cho bà con mà còn thắt chặt thêm tình đoàn kết xóm giềng. Đặc biệt, để lời nói thêm sức nặng, ông Vinh còn tiên phong mạnh dạn phát triển sản xuất chè và mô hình nuôi cá tầm, mở ra hướng đi kinh tế mới giàu tiềm năng, truyền cảm hứng cho người dân địa phương học tập và làm theo.

Những đổi thay ở Bản Ho hay Nậm An hôm nay chính là quả ngọt từ tình cảm gắn bó giữa Đảng với dân. Bức tranh ấy chứng minh một triết lý: Người đứng đầu muốn dân nghe thì trước hết phải gần dân; muốn dân tin thì phải nói đi đôi với làm. Không có bài văn dân vận nào lay động bằng sự tận tụy thực tế, cũng không có sức mạnh đoàn kết nào bền chặt bằng sự công tâm, gương mẫu của người cán bộ ở gốc rễ. Khi "ý Đảng" chạm đúng "lòng dân", mọi rào cản sau sáp nhập đều trở thành động lực để quê hương đổi mới.

Từ những chuyển biến ở Khánh Hùng, Mỏ Sài, Bản Ho hay Nậm An có thể thấy một điều tưởng như giản dị nhưng có ý nghĩa căn cốt đối với công tác xây dựng Đảng ở cơ sở: Nghị quyết chỉ thực sự có sức sống khi được chuyển hóa thành hành động của cán bộ, đảng viên và sự đồng thuận, hưởng ứng của Nhân dân. Khoảng cách từ một chủ trương đúng đến một kết quả cụ thể trong đời sống đôi khi không nằm ở câu chữ của nghị quyết, mà nằm ở năng lực tổ chức thực hiện ngay từ thôn, bản.

Ở nơi gần dân nhất, chi bộ là hạt nhân lãnh đạo, giữ vai trò định hướng những vấn đề thiết thực của cộng đồng dân cư; bí thư chi bộ là người trực tiếp tổ chức, dẫn dắt để nghị quyết đi vào cuộc sống; đảng viên là lực lượng nòng cốt, tiên phong bằng chính việc làm của mình; còn Nhân dân là chủ thể thực hiện, đồng thời là người trực tiếp thụ hưởng thành quả của các chủ trương, chính sách. Bốn thành tố ấy không tồn tại tách rời mà tạo thành một mạch liên kết từ Đảng đến dân. Mạch ấy thông suốt thì chủ trương nhanh chóng được cụ thể hóa; mạch ấy đứt quãng thì nghị quyết rất dễ dừng lại trên giấy.

Thực tiễn sau sáp nhập càng cho thấy rõ vai trò của “mắt xích” ở cơ sở. Khi địa giới mở rộng, quy mô dân cư lớn hơn, các thôn, bản trước đây vốn có lịch sử, phong tục, tập quán và cách thức tổ chức cộng đồng khác nhau nay đứng chung trong một không gian hành chính mới, yêu cầu đặt ra không chỉ là “quản lý một địa bàn lớn hơn”, mà sâu xa hơn là xây dựng một cộng đồng có chung nhận thức, chung mục tiêu và chung niềm tin.

Đó là bài toán không thể giải quyết chỉ bằng mệnh lệnh hành chính. Càng không thể chỉ trông chờ vào những cuộc họp hay những văn bản triển khai từ cấp trên. Ở điểm cuối của mỗi nghị quyết, nơi chủ trương phải được giải thích bằng ngôn ngữ đời thường, được chứng minh bằng hành động cụ thể và được người dân tự nguyện hưởng ứng, vai trò của Bí thư chi bộ càng trở nên đặc biệt quan trọng.

Sau sáp nhập, một bí thư chi bộ không chỉ “giữ việc” mà phải “giữ mạch”. Giữ mạch đoàn kết trong cộng đồng; giữ mạch thông tin giữa cấp ủy với Nhân dân; giữ mạch kỷ luật, kỷ cương trong tổ chức Đảng; và quan trọng nhất là giữ được niềm tin của người dân đối với sự lãnh đạo của Đảng.

Muốn làm được điều đó, trước hết người bí thư chi bộ phải có bản lĩnh chính trị vững vàng, công tâm, gần dân, trọng dân. Có năng lực tổ chức để biết phát huy sức mạnh tập thể, phân công đúng người, đổi mới sinh hoạt chi bộ. Phát huy tinh thần nêu gương, đi trước trong thực hiện những việc khó; và có khả năng vận động, quy tụ để biến những khác biệt thành điểm chung, tạo đồng thuận trong cộng đồng mới.

Địa giới có thể được nối lại bằng một quyết định hành chính, nhưng để những cộng đồng dân cư thực sự trở thành một tập thể thống nhất cần một quá trình lâu dài. Ở đó, người bí thư chi bộ chính là người trực tiếp nối những khoảng cách, tạo sự đồng thuận và đưa chủ trương của Đảng đến gần cuộc sống. Từ nhiệm vụ mới, áp lực mới, câu chuyện tiếp tục được mở rộng sang một vấn đề quan trọng hơn: Làm thế nào để việc sáp nhập địa giới không chỉ tạo nên một đơn vị hành chính mới, mà thực sự hình thành sự gắn kết, đồng thuận trong lòng dân? Đây cũng là nơi vai trò của những người đứng đầu chi bộ ở cơ sở được thể hiện rõ nét nhất.