Tuyên Quang - Kiến tạo du lịch xanh: Bài 1 - Đón nắng trên những mái nhà du lịch

Sau sáp nhập, Tuyên Quang có dư địa khổng lồ về phát triển du lịch nhờ lợi thế lịch sử, cảnh quan và bản sắc văn hóa đa dạng. Lượng khách du lịch đến tỉnh cũng tăng đột biến. Tuy nhiên, sự tăng trưởng của ngành du lịch cũng kéo theo nhu cầu tiêu thụ điện năng và nhiên liệu tại các cơ sở lưu trú, điểm tham quan, dịch vụ vận tải gia tăng mạnh mẽ. Trong bối cảnh hướng tới phát triển bền vững, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả không chỉ giúp giảm chi phí vận hành mà còn là yếu tố quyết định để xây dựng thương hiệu điểm đến xanh.

Loạt 3 bài viết "Tuyên Quang kiến tạo du lịch xanh" sẽ phản ánh thực trạng, giải pháp và góc nhìn toàn diện về hành trình tiết kiệm điện nói riêng, tiết kiệm năng lượng giảm phát thải của du lịch Tuyên Quang nói chung.

Điện năng là một trong những khoản chi lớn nhất của các cơ sở lưu trú, nhà hàng ở Tuyên Quang, nhất là vào mùa cao điểm. Từ hóa đơn tiền điện tăng theo lượng khách, nhiều chủ cơ sở đã rà soát lại cách vận hành, thay thiết bị, đưa năng lượng mặt trời vào sử dụng. Tiết kiệm năng lượng, vì thế không chỉ là khoản tiền điện giảm đi, mà còn là một cách làm du lịch tiết kiệm, thân thiện với môi trường.

Khu du lịch sinh thái Thác Bản Ba (xã Trung Hà) nằm giữa rừng nguyên sinh, trong quần thể rộng 55ha với ba tầng thác chính là Tát Củm, Tát Cao, Tát Gió. Nơi đây có hệ thống nhà sàn lưu trú và nhà hàng, mỗi ngày phục vụ hàng trăm lượt khách. Mùa hè năm 2025, cao điểm vào tháng 6 và tháng 7, hóa đơn tiền điện của khu du lịch tăng lên gần 19 triệu đồng/tháng.

 Ông Nguyễn Đức Anh, Giám đốc Dự án Khu du lịch sinh thái Thác Bản Ba cho biết: “Điều khiến chúng tôi băn khoăn là dù phòng có khách hay trống, lượng điện tiêu thụ vẫn ở mức cao. Ban đầu chúng tôi nghĩ khách đông thì tốn điện là đương nhiên. Nhưng khi ngồi rà soát từng chỉ số mới thấy cơ sở đang rò rỉ năng lượng ở rất nhiều khâu”.

Khảo sát thực tế cho thấy nguyên nhân nằm ở những thói quen vận hành cũ. Toàn bộ nhà sàn cộng đồng và khu vực chiếu sáng cảnh quan lắp hơn 150 bóng đèn compact và bóng sợi đốt công suất 70W - 100W. Các bình đun nước nóng 2.500W được cắm điện suốt 24/24 giờ để sẵn sàng phục vụ khách. Điều hòa ở các phòng nghỉ không cài mức nhiệt độ trần. Du khách thường bật xuống 16°C - 18°C rồi đi tắm thác cả buổi chiều, trong khi thiết bị vẫn chạy hết công suất.

Ở phường Hà Giang 1, SIM Farmstay cũng gặp tình trạng tương tự. Cơ sở này gồm các căn bungalow, nhà sàn nghỉ dưỡng, bể bơi và nông trại trải nghiệm. Anh Trần Văn Quang, chủ cơ sở cho biết: “Những tháng sương muối muộn năm ngoái, bình đun nước nóng bằng điện chạy liên tục khiến công suất đỉnh vọt lên. Hóa đơn tháng 11 và tháng 12/2025 chạm mốc gần 10 triệu đồng, trong khi công suất sử dụng phòng chỉ đạt gần 50%”.

Chuyển đổi năng lượng không còn là lựa chọn, mà là chìa khóa bắt buộc cho sự sinh tồn và cạnh tranh của ngành du lịch Việt Nam trên bản đồ quốc tế.

Tại Thác Bản Ba, ban quản lý chọn cách tối ưu hạ tầng sẵn có, kết hợp thay đổi thói quen vận hành. Toàn bộ hệ thống chiếu sáng cũ được thay bằng 150 bóng đèn LED công suất 7W - 12W. Hành lang và khu vệ sinh chung lắp cảm biến tự động. Các phòng nghỉ trang bị thẻ từ để tự ngắt điện khi khách rời phòng. Rút kinh nghiệm từ mùa trước, khu du lịch khóa nhiệt độ trần của điều hòa ở mức 25°C - 26°C, đồng thời lắp thêm quạt trần gỗ để luồng khí mát phân bổ đều trong phòng.

Hiệu quả thể hiện rõ ở mùa cao điểm hè 2026. Lượng khách lưu trú tăng 10% so với năm trước nhưng tổng điện tiêu thụ trong tháng của khu du lịch chỉ còn 4.500 kWh. Mức tiêu hao điện trên mỗi đơn vị dịch vụ giảm 25%, giúp doanh nghiệp tiết kiệm trực tiếp hơn 4 triệu đồng tiền điện mỗi tháng.

SIM Farmstay đi theo hướng khác, ưu tiên chuyển đổi công nghệ. Cơ sở đầu tư 30 đèn năng lượng mặt trời để chiếu sáng toàn bộ sân vườn, thay hệ thống chiếu sáng ở các bungalow bằng đèn LED công suất thấp. Thiết kế của khu nghỉ dưỡng cũng được tính lại: Nhiều cửa kính để đón ánh sáng ban ngày, tận dụng luồng gió đối lưu tự nhiên và ưu tiên vật liệu tre, nứa bản địa cho không gian thoáng mát. Nhờ vậy, thời gian bật đèn ban ngày giảm đáng kể.

Anh Trần Văn Quang so sánh: “Mùa cao điểm hè 2025, mỗi tháng chúng tôi phục vụ 150 lượt đêm phòng, tiêu thụ trung bình 3.000 kWh, tức 20 kWh/đêm phòng, tiền điện hơn 10 triệu đồng”.

Khoản chênh lệch hơn 4 triệu đồng mỗi tháng, trở thành lợi nhuận trực tiếp để SIM Farmstay tái đầu tư nâng cấp cảnh quan và dịch vụ. Ở cả hai nơi, lượng khách đều tăng nhưng điện tiêu thụ không tăng theo, cho thấy tiết kiệm năng lượng không làm giảm chất lượng phục vụ nếu được tính toán đúng cách.

Ở thôn Khâu Tràng, xã Hồng Thái, anh Bàn Xuân Thủy, dân tộc Tày, sinh năm 1997, chủ homestay Mác Cọp, chọn dùng năng lượng mặt trời dù bản đã có điện lưới quốc gia để đáp ứng năng lượng cho hoạt động du lịch.

Homestay đi vào hoạt động hơn 5 năm, không chỉ phục vụ lưu trú. Anh Thủy muốn khách đến đây hiểu thêm về văn hóa, sinh hoạt của đồng bào Tày và biết đến công dụng của đèn, pin năng lượng mặt trời. Vì thế nhiều người gọi nơi này là “lớp học xanh” giữa bản.

Anh Thủy chia sẻ: “Một chiếc đèn năng lượng mặt trời có chi phí đầu tư cao hơn đèn điện thường, nhưng chỉ cần đầu tư một lần, tuổi thọ lên tới 10 năm. Quan trọng nhất là giúp gia đình tiết kiệm điện rất nhiều và góp phần bảo vệ môi trường”. Anh dự kiến lắp thêm các tấm pin lớn hơn để cấp điện cho toàn bộ homestay.

Phong trào không dừng ở từng hộ. Đoàn Thanh niên xã Hồng Thái lắp các cột đèn năng lượng mặt trời tại khu vực công cộng, tuyến đường liên thôn, giúp bà con đi lại ban đêm an toàn hơn. Cách tuyên truyền của đoàn viên cũng gần gũi. Thay vì nói về “công suất”, “kWh” khô khan, họ nhờ những người có uy tín trong cộng đồng kể chuyện bằng lời lẽ giản dị: “Tiết kiệm điện cũng giống như giữ gìn hạt lúa, hạt ngô. Cứ phung phí rồi đến khi đói thì lấy gì mà ăn? Mỗi đồng tiền điện tiết kiệm được, bà con có thể mua thêm sách vở cho con, thêm chiếc áo ấm cho mùa đông”.

Theo ông Lê Văn Tú, Chủ tịch UBND xã Hồng Thái, toàn xã hiện có 14 homestay, 2 nhà nghỉ, 25 cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống, trên 50 phòng gồm cả phòng riêng và phòng cộng đồng, có thể đón cùng lúc khoảng 1.000 khách mỗi đêm. Với quy mô đó, nhu cầu điện cho lưu trú, ăn uống và hạ tầng phục vụ khách sẽ còn tăng.

Ông Tú cho biết: Xã định hướng đưa năng lượng mặt trời vào nhiều việc hơn ngoài chiếu sáng và trang trí cảnh quan. Xã khuyến khích các homestay, điểm du lịch dùng điện mặt trời, nghiên cứu dùng năng lượng sạch cho các thiết bị phục vụ khách và hạ tầng du lịch thông minh như wifi, camera, mã QR, thuyết minh tự động, điểm sạc thiết bị cá nhân. Xã cũng từng bước hướng tới phương tiện giao thông xanh. Trên nền đó, Hồng Thái muốn hình thành các mô hình “Homestay xanh”, “Điểm du lịch xanh”, kết hợp năng lượng sạch với chuyển đổi số, bảo vệ môi trường, gìn giữ cảnh quan và bản sắc văn hóa địa phương.

Cùng với sự chủ động của các hộ kinh doanh, dấu ấn năng lượng sạch tại các điểm du lịch Tuyên Quang còn đến từ hàng loạt công trình “0 đồng tiền điện” do đoàn thanh niên các địa phương trực tiếp triển khai.

Điển hình tại xã Trung Hà, cửa ngõ dẫn vào Khu du lịch sinh thái Thác Bản Ba, Đoàn xã Trung Hà đã hoàn thành và bàn giao công trình "Thắp sáng đường quê năng lượng mặt trời" tại thôn Bản Túm. Tuyến đường dài 1km được lắp đặt đồng bộ 30 cột đèn chiếu sáng năng lượng mặt trời kết hợp gắn cờ Tổ quốc. Công trình có tổng kinh phí hơn 60 triệu đồng. Trong đó, lực lượng đoàn thanh niên chủ động kết nối, vận động các đơn vị tài trợ hỗ trợ 42 triệu đồng, phần còn lại do Nhân dân trong thôn tự nguyện đóng góp kinh phí và ngày công lao động.

Chị Chẩu Thị Phục, Bí thư Đoàn xã Trung Hà chia sẻ: "Trước đây, tuyến đường vào Bản Túm chưa có đèn chiếu sáng, việc đi lại của bà con và du khách vào buổi tối gặp nhiều khó khăn. Từ khi hệ thống đèn mặt trời đưa vào sử dụng, đường bản không chỉ sáng, đẹp, an toàn hơn mà địa phương cũng không phải lo lắng về khoản tiền điện phát sinh hằng tháng. Ban ngày các tấm pin tự tích năng lượng, đến tối tự động bật sáng, hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn ánh sáng tự nhiên".

Mô hình tuyến đường chiếu sáng "0 đồng" tại Trung Hà hay những xóm bản làm du lịch ở Tuyên Quang không chỉ giải quyết bài toán giao thông nông thôn về đêm, mà còn góp phần giảm tải áp lực cho điện lưới quốc gia.

Giữa không gian núi rừng vùng cao, H’Mong Village ở xã Lùng Tám nổi bật với những nếp nhà mang kiến trúc truyền thống của người Mông, hòa cùng cây cối và cảnh quan tự nhiên. Tường trình đất, mái ngói âm dương, cỏ lợp mái, đá lát sân không chỉ tạo nên nét riêng cho khu nghỉ dưỡng, mà còn thể hiện cách kiến tạo một sản phẩm du lịch dựa trên những giá trị sẵn có của địa phương.

Khởi công từ năm 2019, đưa vào hoạt động cuối năm 2020 với 20 bungalow Quẩy tấu và một nhà cộng đồng, H’Mong Village đã mở rộng hệ thống, hiện có khoảng 40 đơn vị lưu trú với nhiều loại hình phòng, bungalow phục vụ du khách. Trong quá trình vận hành, đơn vị chú trọng tiết kiệm năng lượng, nước, hạn chế rác thải nhựa, chăm sóc cây xanh và khuyến khích khách tham gia trồng cây. Xe điện được sử dụng để di chuyển trong khuôn viên, làm giảm tiếng ồn, khí thải và tạo không gian yên tĩnh.

Không dừng ở việc giảm tác động đến môi trường, khu nghỉ dưỡng đưa văn hóa bản địa vào các hoạt động trải nghiệm thông qua kiến trúc, ẩm thực, âm nhạc và những nét sinh hoạt truyền thống. Việc ưu tiên sử dụng sản phẩm tại chỗ, cùng hơn 80% nhân lực là người dân tộc thiểu số bản địa, góp phần tạo sinh kế và tăng sự gắn kết giữa hoạt động du lịch với cộng đồng.

Từ những cách làm đó, H’Mong Village được trao Giải thưởng Khách sạn Xanh ASEAN năm 2022 và tiếp tục được vinh danh “Khách sạn Xanh tốt nhất Việt Nam” tại Giải thưởng Du lịch Việt Nam 2025. Hạng mục này được xét trên nhiều phương diện, trong đó, có chất lượng dịch vụ, sản phẩm, mức độ thân thiện với môi trường, ứng dụng công nghệ và đóng góp vào quảng bá hình ảnh du lịch Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn nói riêng và Việt Nam nói chung.

Sức hút của điểm đến cũng được thể hiện qua lượng khách tăng đều đặn. Năm 2025, H’Mong Village đón 9.123 lượt khách, trong đó có 1.146 khách quốc tế. Riêng 6 tháng đầu năm 2026, lượng khách đạt 8.473 lượt, gồm 1.396 khách quốc tế. Những con số này cho thấy nhu cầu trải nghiệm không gian văn hóa, cảnh quan và các sản phẩm nghỉ dưỡng gắn với thiên nhiên, tạo nguồn năng lượng sạch đang ngày càng được quan tâm.

Tuy nhiên, điện mới là một phần của chuỗi năng lượng trong du lịch. Khách còn cần phương tiện di chuyển, hàng hóa cần được vận chuyển, điểm tham quan cần chiếu sáng, làm mát và với những hành trình không khói dọc miền biên viễn.

Thực hiện: Trần Liên, Mộc Lan, Lý Thu, Bích Ngọc

>>> Bài 2: Những chuyến đi không khói

>>> Bài cuối: Trụ đỡ cho du lịch xanh