Lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam qua nghệ thuật điêu khắc ánh sáng

Nghệ nhân Bùi Văn Tự đang sáng tạo nghệ thuật. Ảnh: NVCC

Hành trình định hình một trường phái nghệ thuật mới

Nghệ nhân Bùi Văn Tự sinh năm 1992 tại Ninh Bình, hiện đang làm việc tại xã Bát Tràng (Hà Nội). Trước khi trở thành người tiên phong trong lĩnh vực điêu khắc ánh sáng tại Việt Nam, anh vốn là một kỹ sư xây dựng. Cơ duyên đưa anh đến với nghệ thuật bắt đầu từ năm 2011, khi anh còn là sinh viên đi làm thêm công việc dựng hòn non bộ trang trí. Trong một lần điều chỉnh đèn chiếu sáng cho các khối đá, anh vô tình phát hiện bóng của chúng in lên tường tạo thành hình dáng giống một con gấu. Khoảnh khắc ngẫu nhiên đó đã nhen nhóm trong chàng kỹ sư trẻ ý tưởng về một loại hình nghệ thuật mà ở đó, cái bóng vốn là phụ bản sẽ trở thành chủ thể chính của tác phẩm.

Tuy nhiên, việc hiện thực hóa ý tưởng này không hề đơn giản. Quá trình tự học của anh gặp nhiều thách thức do Việt Nam chưa có tiền lệ về loại hình này. Những ngày đầu, anh bắt đầu từ những hình mẫu đơn giản như con chim, chiếc xe máy được sắp đặt từ phế liệu. Việc được đào tạo bài bản về xây dựng đã bổ trợ cho anh về tư duy vật liệu, kết cấu và đặc biệt là khả năng diễn tả hình học không gian. Đến năm 2016, sau khi đã tích lũy đủ kinh nghiệm và làm chủ được kỹ thuật, Bùi Văn Tự mới chính thức quyết định chuyên tâm cho con đường này.

“Quá trình tự học, tự nghiên cứu của tôi gặp rất nhiều khó khăn. Ngoài việc trước đây Việt Nam mình có “múa bóng bằng tay”, thì trường phái nghệ thuật này chưa từng có ai làm để tôi nghiên cứu và học hỏi kinh nghiệm. Thời gian đầu, tôi phải tự thử nghiệm nhiều lần từ những hình mẫu đơn giản được sắp xếp từ phế liệu như hình con chim, xe máy hay hình con bướm,... Qua mỗi lần thử, tôi lại rút ra thêm kinh nghiệm. Dần dần, tôi làm chủ được kỹ thuật và đến nay có thể sáng tạo với mọi chất liệu mà không còn giới hạn nào nữa”, nghệ nhân Bùi Văn Tự chia sẻ.

Bên cạnh đó, việc tìm một tên gọi chính xác cho con đường mình theo đuổi cũng là hành trình chiêm nghiệm kéo dài suốt 6 năm của người nghệ sĩ trẻ. Theo anh, cụm từ “điêu khắc ánh sáng” không chỉ là cái tên mà còn đúc kết rõ nét bản chất công việc: đó là sự kết hợp giữa kỹ thuật chế tác trên gỗ, gốm và nghệ thuật điều phối nguồn sáng. Khác với cách làm truyền thống, người sáng tác ở đây còn phải tính toán để “tạc” vào cả bóng tối, biến những cái bóng phía sau trở thành một tác phẩm có nội dung.

“Bản chất của bộ môn này là sử dụng ánh sáng kết hợp với nghệ thuật điêu khắc. Thông qua việc tạo hình trên gỗ, gốm, tôi điều hướng ánh sáng đi qua để tạo ra tác phẩm. Chính vì vậy, tôi quyết định ghép hai khái niệm này để có tên gọi “điêu khắc ánh sáng” như hiện tại”, nghệ nhân Bùi Văn Tự chia sẻ thêm.

Tác phẩm Ký ức của dòng sông - tái hiện cây cầu Long Biên nhân dịp kỉ niệm 70 năm giải phóng Thủ đô. Ảnh: NVCC

Lan tỏa tình yêu lịch sử, văn hóa Việt Nam

Trong nghệ thuật điêu khắc ánh sáng, sự hoàn thiện của một tác phẩm phụ thuộc vào ba yếu tố kỹ thuật then chốt gồm: góc chiếu, loại vật liệu và nguồn sáng. Tuy nhiên, khi kỹ thuật điều khiển ánh sáng đã đạt đến độ kiểm soát hoàn toàn, điều nghệ nhân chú trọng nhất lại là nội dung. Một tác phẩm thông thường mất từ một đến ba tháng để hoàn thiện; đối với những dự án đòi hỏi độ chi tiết cao, thời gian nghiên cứu có thể lên đến một năm.

Suốt nhiều năm qua, các sáng tác của Bùi Văn Tự tập trung sâu vào chủ đề văn hóa, lịch sử và con người Việt Nam. Anh quan niệm lịch sử là nền tảng quan trọng để thế hệ trẻ kế thừa và phát huy sức mạnh trong thời đại mới. Thông qua ánh sáng, những nhân vật lịch sử, danh nhân văn hóa được hiện lên đầy trang trọng. Tiêu biểu là các bộ sưu tập “Thắp đèn soi niên sử” hay “Huyền thoại Điện Biên”.

Đáng chú ý, trong bộ sưu tập "Huyền thoại Điện Biên" có 3 tác phẩm gồm: "Chiến sĩ Điện Biên", Chân dung Đại tướng Võ Nguyên Giáp" và "Tự hào Việt Nam". Trong đó, tác phẩm "Chân dung Đại tướng Võ Nguyên Giáp" có những chi tiết núi rừng hòa quyện vào nhau, khắc họa nên chân dung thiên tài quân sự của dân tộc ta.

Ngoài ra, tác phẩm "Dòng chảy giao hòa" sử dụng chất liệu tái chế để tái hiện hình ảnh Dinh Độc Lập cũng đã gây ấn tượng mạnh mẽ với khán giả.

Tác phẩm “Dòng chảy giao hoà” sử dụng các chất liệu tái chế kết hợp với ánh sáng đã tái hiện hình ảnh Dinh Độc Lập. Ảnh: NVCC

Giá trị của những tác phẩm này không chỉ dừng lại ở sự sáng tạo cá nhân mà đã nhận được sự đánh giá cao từ giới chuyên môn và các nhà quản lý văn hóa. Trong triển lãm nghệ thuật ánh sáng về Chủ tịch Hồ Chí Minh của nghệ nhân Bùi Văn Tự được tổ chức tại Hàn Quốc vào tháng 12-2025, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Văn Hùng nhận định: “Hình ảnh Bác Hồ trong triển lãm đã phản chiếu rất đúng vai trò lịch sử và giá trị tư tưởng của Người đối với nhân dân. Ngoài ra, hình thức thể hiện này đặc biệt phù hợp với công chúng quốc tế và thế hệ trẻ - những đối tượng vốn ưa chuộng việc tiếp nhận lịch sử thông qua trải nghiệm trực quan và cảm xúc sáng tạo”.

Chia sẻ về lý tưởng nghề nghiệp, nghệ nhân Bùi Văn Tự bày tỏ: “Sau một quá trình dài gắn bó với công việc, học hỏi và tích lũy kinh nghiệm, tôi nhận ra vai trò của lịch sử, của văn hóa Việt Nam. Đó chính là nền tảng quan trọng để chúng ta có thể tiếp tục kế thừa những văn hóa truyền thống, phát huy sức mạnh của thế hệ trẻ. Tôi chọn chủ đề về văn hóa, lịch sử cho tác phẩm của mình với niềm tin rằng, ngày hôm nay, thế hệ trẻ được soi rọi bởi ánh sáng của lịch sử, đó là kim chỉ nam để mỗi người sống tốt hơn, thêm yêu quê hương, đất nước và có khát vọng cống hiến xây dựng Tổ quốc thêm đẹp giàu”.

Tiếp nối mạch cảm hứng từ những thành công trước đó, ngay trước thềm năm mới Bính Ngọ 2026, nghệ nhân Bùi Văn Tự đã trình làng bộ sưu tập độc bản về ngựa như một lời chào năm mới đầy năng lượng. Tiêu biểu là tác phẩm "Thiên mã Viên mãn đại thành" được chế tác từ chất liệu gốm tự nhiên. Với những đường nét góc cạnh thô mộc, chỉ đến khi ánh sáng chiếu qua, bóng phản chiếu mới hiện lên hình ảnh một chú ngựa dũng mãnh đang tung vó. Tác phẩm được anh gửi gắm thông điệp về sự bứt phá mạnh mẽ trong vận hội mới của đất nước.

Tác phẩm "Thiên mã Viên mãn đại thành" được sáng tạo như linh vật cho năm 2026, lấy cảm hứng từ truyền thuyết Thánh Gióng. Ảnh: NVCC

Sự xuất hiện của nghệ nhân Bùi Văn Tự và những tác phẩm điêu khắc ánh sáng không chỉ làm phong phú đời sống mỹ thuật mà còn khẳng định khả năng sáng tạo không giới hạn của người trẻ trong việc làm mới di sản. Việc kiên trì theo đuổi một con đường mới, kết hợp nhuần nhuyễn giữa tư duy kỹ thuật và tâm hồn nghệ thuật đã giúp anh định hình thành công một trường phái nghệ thuật mang đậm bản sắc dân tộc trong dòng chảy đương đại.