Sáng sớm, màn sương mỏng manh vẫn còn giăng mắc, quấn quýt trên những tán cây cổ thụ dọc bờ sông Lô. Thong dong đi dạo, ngắm nhìn nhịp sống hiện đại của xứ Tuyên hôm nay, với những người gốc Tuyên Quang - đặc biệt là quanh khu vực phường Minh Xuân, ký ức về bến phà Nông Tiến luôn là một bầu trời hoài niệm. Bầu trời ấy không nằm trong sách vở, mà hiện lên vô cùng sống động qua những lời kể rầm rì của lớp người xưa cũ.

Văn hóa là cội nguồn tạo nên bản sắc, còn du lịch là cầu nối đưa giá trị lan tỏa. Tại xã Mậu Duệ, nơi hội tụ kho tàng văn hóa của 15 dân tộc, cùng cảnh quan thiên nhiên nguyên sơ, quá trình gìn giữ di sản cộng đồng đang từng bước đưa văn hóa thành nguồn lực quan trọng, tạo động lực cho phát triển du lịch bền vững.

Ngày 6/6 âm lịch hằng năm, đồng bào dân tộc Pu Péo ở thôn Chúng Chải, xã Phố Bảng lại cùng nhau tổ chức Lễ cúng thần rừng. Giữa vùng cao nguyên đá khắc nghiệt, khu rừng phía sau làng được gìn giữ như một phần thiêng liêng trong đời sống cộng đồng. Qua nhiều thế hệ, lễ cúng không chỉ gửi gắm ước vọng về mưa thuận, gió hòa, mùa màng tốt tươi mà còn nhắc mỗi người về bổn phận bảo vệ rừng, nguồn nước và không gian sinh tồn của bản làng.

Tháng 7, bầu trời biên giới Tuyên Quang xanh ngắt một màu. Từ ngã ba Thanh Thủy nhìn lên dải Tây Côn Lĩnh, những rặng núi đá vôi sừng sững, hiên ngang vươn mình trong sương sớm. Cảnh sắc thanh bình, tươi đẹp đến nao lòng ấy khiến những người lần đầu đặt chân đến khó có thể hình dung rằng, nơi đây từng là một “chảo lửa” khốc liệt bậc nhất. Vị Xuyên - cái tên đọng lại trong lịch sử dân tộc không chỉ là một tọa độ địa lý, mà là một tượng đài bằng máu, một khúc tráng ca bất tử về lòng yêu nước, sự hy sinh và khát vọng hòa bình.

Nép mình giữa cao nguyên đá Đồng Văn, thôn Phố Bảng (xã Phố Bảng) mang vẻ đẹp bình yên của một thôn vùng biên, với những nếp nhà trình tường cổ và nhịp sống chậm rãi của đồng bào người Mông, người Hoa. Sự cộng cư về mặt văn hóa đã làm nên một nét rất riêng ở Phố Bảng. Cư dân ở đây đều làm nương, buôn bán lặt vặt, thích lối sống bình yên. Phóng sự ảnh ghi lại những khoảnh khắc đời thường, mộc mạc của người dân vào một buổi sáng cuối tuần ở vùng đất nơi địa đầu Tổ quốc.

Nằm nép mình dưới dãy núi đá tai mèo của xã Thanh Thủy, làng Pinh hôm nay bình yên với cánh đồng lúa xanh ngắt, những ngôi nhà sàn thấp thoáng trong màu cây lá. Nơi đây, hơn bốn mươi năm trước, từng là hậu cứ quan trọng của mặt trận Vị Xuyên, được những người lính trìu mến gọi là “Thủ đô của lính”.

Khói hương lan nhẹ trong gian nhà của người chủ lễ. Trên mâm cúng là bát gạo, chén rượu, thịt lợn, ốc luộc, bông lúa bằng giấy, chiếc thuyền giấy cùng những sản vật do chính người dân làm ra. Trong bộ trang phục truyền thống, ông Lý Văn Bình cất lời khấn bằng tiếng Dao, mời thần núi, thần rừng, thần sông, thần suối về chứng giám tấm lòng dân bản. Lời khấn gửi gắm mong ước nguồn nước không cạn, mùa màng tốt tươi, người người khỏe mạnh, trẻ nhỏ được đến trường.

Vùng Phương Độ, Phương Thiện và Phương Tiến, nay thuộc phường Hà Giang 1 và 1 phần của xã Thanh Thủy, từ lâu được biết đến là quê hương của người Tày ba phương. Từ những cuộc thiên di, các cộng đồng người Tày đã cùng hội tụ, khai hoang, lập bản và gửi hồn cốt văn hóa vào tiếng đàn Tính, lời Then. Qua bao biến thiên của thời gian, những thanh âm ấy vẫn bền bỉ vang lên dưới mái nhà sàn, trở thành bản sắc văn hóa khiến bao du khách lưu luyến khi một lần ghé thăm.

Nằm ở độ cao hơn 2.400m so với mực nước biển, Chiêu Lầu Thi thuộc xã Hồ Thầu được ví như “nóc nhà mây” nơi thượng nguồn sông Chảy. Được thiên nhiên ban tặng cảnh quan nguyên sơ với núi non trùng điệp cùng hệ sinh thái phong phú, Chiêu Lầu Thi mang vẻ đẹp riêng ở mỗi thời khắc trong năm.

Giữa đại ngàn Tuyên Quang, nơi những nếp nhà sàn nép mình dưới chân núi và dòng suối miệt mài chảy qua bản người Tày, có một thanh âm vẫn ngân vang như mạch nguồn không bao giờ cạn. Đó là tiếng đàn Tính thanh thoát hòa cùng lời Then tha thiết, thứ âm thanh vừa linh thiêng, vừa gần gũi, mang theo ký ức, tín ngưỡng và tâm hồn dân tộc Tày. Một trong những người bền bỉ gìn giữ và trao tuyền để điệu Then vang mãi cùng năm tháng ấy là Nghệ nhân Ưu tú Đỗ Trung Huyền, sinh năm 1963, thôn Bảo Thắng, xã Bắc Quang.

Đứng trên đỉnh Mã Pì Lèng nhìn dòng xe nối nhau xuôi ngược, ít ai hình dung hơn 60 năm trước, nơi đây chỉ là những lối mòn cheo leo men theo vách đá. Để mở được con đường dài hơn 185 km xuyên qua những vùng địa hình hiểm trở nhất cả nước, đã có người dành trọn tâm huyết, trí tuệ và cả cuộc đời mình cho miền đá. Đó là kỹ sư Phạm Đình Dy - người được đồng bào gọi bằng cái tên đầy trân trọng: “Kiến trúc sư trưởng” đường Hạnh Phúc.

Đã gần 70 tuổi, nhưng ông Giàng Văn Lai, dân tộc Mông, thôn Khuổi Khít, xã Kiến Thiết, tỉnh Tuyên Quang vẫn say sưa, uyển chuyển trong từng điệu khèn. Với ông, được thổi khèn không chỉ là niềm vui, mà là cách hiệu quả nhất để ông góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mông ở địa phương.

Xen giữa núi non là các bản làng của đồng bào Tày, Mông vẫn bảo tồn khá nguyên vẹn kiến trúc truyền thống, nếp sống và bản sắc văn hóa dân tộc. Bên cạnh cảnh đẹp thiên nhiên, sự thân thiện, mến khách của người dân cùng những giá trị văn hóa đặc sắc đã tạo nên sức hấp dẫn riêng cho Du Già, biến nơi đây thành điểm nhấn nổi bật trên hành trình đến với miền cực Bắc.

Thôn Khuổi Trang, xã Lâm Bình là nơi sinh sống của đông đồng bào Mông. Đến nay, nhiều phụ nữ nơi đây vẫn giữ nghề vẽ sáp ong lên vải lanh để tạo hoa văn trên trang phục truyền thống. Từ những người lớn tuổi như bà Thào Thị Tòng đến lớp phụ nữ trẻ hơn như chị Giàng Thị Chính, nghề cũ vẫn được truyền lại trong mỗi nếp nhà như một cách gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.