Khơi dậy bản sắc văn hóa qua du lịch cộng đồng

Tại Lạng Sơn, từ thung lũng Hữu Liên, cách làm ấy đang cho thấy những chuyển động rõ nét trong đời sống của đồng bào.

Lạng Sơn là địa bàn sinh sống lâu đời của nhiều cộng đồng dân tộc như Nùng, Tày, Kinh, Dao, Hoa, Sán Chay, Thái, H'Mông... Sự đa dạng đó tạo nên bản sắc văn hóa phong phú, đặc trưng của vùng Đông Bắc. Chính những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ đã trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển du lịch. Khi đời sống vật chất còn nhiều khó khăn, việc khai thác hợp lý bản sắc văn hóa gắn với cảnh quan thiên nhiên mở ra cơ hội để người dân tham gia làm du lịch, từng bước cải thiện sinh kế ngay tại quê hương.

Sinh kế gắn với giữ gìn bản sắc

Tại thung lũng Hữu Liên, du lịch cộng đồng không bắt đầu từ những dự án lớn, mà từ chính quyết định của từng hộ dân. Chị Cầm Thị Nhung (dân tộc Thái), chủ homestay Làng Giàng, thôn Cầu Gạo, trước đây dựa vào sản xuất nông nghiệp, thu nhập bấp bênh theo mùa vụ. Khi địa phương định hướng phát triển du lịch cộng đồng, gia đình chị cải tạo lại nhà sàn, học cách đón khách, nấu những bữa cơm mang hương vị bản làng. “Trước đây, kinh tế gia đình chủ yếu trông vào ruộng nương, thu nhập không ổn định. Từ khi làm du lịch, gia đình có thêm nguồn thu, con cháu có việc làm ngay tại nhà, cuộc sống đỡ vất vả hơn”, chị Nhung chia sẻ. Theo chị, điều quan trọng nhất là du lịch giúp gia đình không phải từ bỏ nếp sống truyền thống, mà ngược lại, chính những sinh hoạt quen thuộc lại trở thành giá trị thu hút du khách.

Cùng quan điểm này, chị Vi Thị Tứ (dân tộc Nùng), chủ Mao’s Homestay by Vietclimb ở thôn Làng Áng, coi du lịch cộng đồng là cơ hội để gia đình vừa cải thiện đời sống, vừa giới thiệu văn hóa dân tộc tới bạn bè trong nước và quốc tế. Ngôi nhà sàn của gia đình trở thành không gian sinh hoạt chung, nơi du khách cùng ăn, cùng ở, cùng trải nghiệm nhịp sống hằng ngày. Qua mỗi lượt khách, chị Tứ cảm nhận rõ hơn giá trị của văn hóa dân tộc mình. Những câu chuyện về phong tục, bữa cơm truyền thống, sinh hoạt hằng ngày trở thành cầu nối giúp du khách hiểu hơn về đời sống đồng bào. Chị Tứ bày tỏ: “Những ngày đầu làm du lịch gặp nhiều khó khăn vì chưa có kinh nghiệm, cơ sở vật chất còn hạn chế. Nhưng càng làm, gia đình càng hiểu rằng du lịch chỉ bền khi giữ được cảnh quan, giữ được nếp sống của bản làng”.

Du khách trải nghiệm chèo thuyền trên hồ Nong Dùng, xã Hữu Liên, tỉnh Lạng Sơn.

Những chuyển động của du lịch cộng đồng ở Hữu Liên được cảm nhận rõ qua trải nghiệm của du khách đến từ nhiều vùng miền. Du khách Nguyễn Duy Thanh, cán bộ quản lý di tích tại Quảng Ninh, nhận xét thung lũng Hữu Liên vẫn giữ được vẻ hoang sơ hiếm có, đời sống văn hóa của người dân mang đậm bản sắc vùng miền. Theo anh Thanh: “Con người và thiên nhiên nơi đây hòa vào nhau, tạo nên một bức tranh mộc mạc nhưng ấm áp tình người. Sự chất phác, đoàn kết của cộng đồng các dân tộc thể hiện rõ khát vọng gìn giữ văn hóa gắn với phát triển kinh tế, cải thiện đời sống”.

Còn với đạo diễn Đặng Nam (Hà Nội), điều khác biệt là du lịch ở đây không dàn dựng hay thương mại hóa văn hóa, mà để du khách thật sự hòa mình vào đời sống bản địa. Từ nếp nhà sàn, bữa cơm chung đến những làn điệu hát Then, hát Lượn và sinh hoạt văn nghệ dân gian, tất cả diễn ra tự nhiên, mộc mạc. Chính yếu tố con người cùng chiều sâu văn hóa ấy đã tạo nên trải nghiệm chân thật, giàu cảm xúc và làm nên giá trị riêng cho du lịch cộng đồng Hữu Liên.

Hướng đi bền vững từ cơ sở

Theo Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hữu Liên Nguyễn Quang Hòa, địa phương xác định du lịch không tách rời đời sống văn hóa bản địa, mà phát triển trên nền tảng sinh hoạt hằng ngày của cộng đồng các dân tộc. “Xã tập trung vận động người dân tham gia làm du lịch theo khả năng của từng hộ, giữ nguyên không gian sinh hoạt truyền thống, không chạy theo mô hình đại trà”, ông Nguyễn Quang Hòa cho biết. Cách làm này góp phần nâng cao ý thức của người dân trong bảo vệ môi trường, giữ gìn bản sắc và xây dựng hình ảnh điểm đến thân thiện, phù hợp điều kiện thực tế của địa phương.

Theo Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Lạng Sơn Đoàn Thanh Sơn, tỉnh kiên định ba định hướng lớn để phát triển du lịch cộng đồng theo hướng bền vững: Thứ nhất, tiếp tục giữ gìn nguyên vẹn cảnh quan thiên nhiên, gắn với phát triển du lịch xanh. Thứ hai, tôn vinh bản sắc văn hóa các dân tộc trên địa bàn để tạo nên những nét riêng có của du lịch cộng đồng Lạng Sơn. Đây là nền tảng phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 08-NQ/TW (năm 2017) của Bộ Chính trị về phát triển du lịch thành ngành kinh tế mũi nhọn, cũng như các nghị quyết của Đảng về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Thứ ba, huy động mạnh mẽ người dân tham gia hoạt động du lịch cộng đồng để phát triển sinh kế, qua đó trực tiếp bảo tồn và phát huy di sản. Người dân không chỉ là chủ thể bảo tồn văn hóa, mà còn là chủ thể sáng tạo sản phẩm du lịch.

Những sản phẩm du lịch đặc trưng được hình thành từ chính làng nghề truyền thống, trang phục, ẩm thực và phong tục tập quán của đồng bào. Các mô hình du lịch cộng đồng vì thế vừa tạo sinh kế cho người dân, vừa góp phần củng cố khối đoàn kết, thúc đẩy phát triển kinh tế- xã hội, bảo đảm an ninh trật tự và xây dựng khu vực biên giới vững mạnh.

Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Lạng Sơn Đoàn Thanh Sơn

Ông Đoàn Thanh Sơn cho biết: “Những sản phẩm du lịch đặc trưng được hình thành từ chính làng nghề truyền thống, trang phục, ẩm thực và phong tục tập quán của đồng bào. Các mô hình du lịch cộng đồng vì thế vừa tạo sinh kế cho người dân, vừa góp phần củng cố khối đoàn kết, thúc đẩy phát triển kinh tế- xã hội, bảo đảm an ninh trật tự và xây dựng khu vực biên giới vững mạnh”. Cách tiếp cận này cũng phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 68-NQ/TW (năm 2025) về phát triển kinh tế tư nhân, khi khuyến khích hộ gia đình, cộng đồng và các thành phần kinh tế tham gia phát triển du lịch trên nền tảng văn hóa bản địa.

Đánh giá về du lịch cộng đồng tại Hữu Liên, Lạng Sơn, Phó Cục trưởng Cục Du lịch quốc gia Việt Nam Hà Văn Siêu khẳng định chính đồng bào các dân tộc thiểu số là chủ nhân của điểm đến, đồng thời là chủ sở hữu những tài nguyên vô giá, nguyên bản và chân thực nhất. “Những giá trị ấy không thể sao chép hay thay thế. Các sản phẩm dàn dựng, mô phỏng có thể gây chú ý nhất thời nhưng sẽ sớm nhạt nhòa. Vì vậy, điều quan trọng là khơi dậy trong đồng bào niềm tự hào, sự trân quý và khả năng tự diễn giải vẻ đẹp văn hóa, lối sống của chính mình từ những điều giản dị trong sinh hoạt hằng ngày”, ông Hà Văn Siêu nhấn mạnh.

Theo ông Siêu, vai trò của Nhà nước và ngành du lịch là chỉ ra con đường và tạo điều kiện để người dân đủ năng lực biến quê hương mình thành điểm đến hấp dẫn. Chính quyền hỗ trợ về hạ tầng, kết nối thị trường, công nghệ, quy chuẩn và quảng bá, còn người dân tự tạo ra sản phẩm du lịch từ chính cuộc sống lao động của mình. Cách tiếp cận này được ngành du lịch thúc đẩy theo concept “on our own”, nghĩa là phát triển du lịch từ cơ sở, dựa trên chính nguồn lực văn hóa, sinh thái và con người của cộng đồng. Khi các giá trị bản địa được kết nối hiệu quả với thị trường, du lịch cộng đồng sẽ tạo ra việc làm, thu nhập ổn định và những trải nghiệm khó quên cho du khách.

Việc làng Quỳnh Sơn (Hữu Liên) được Tổ chức Du lịch Liên hợp quốc vinh danh là Làng du lịch tốt nhất năm 2025 cho thấy, cách làm dựa trên cộng đồng là hướng đi đúng, có khả năng nhân rộng trong chiến lược phát triển du lịch cộng đồng ở vùng đồng bào dân tộc và nông thôn Việt Nam.

Thực tiễn tại Hữu Liên và các địa phương ở Lạng Sơn cho thấy một hướng đi phù hợp khi người dân được đặt ở vị trí trung tâm và bản sắc văn hóa trở thành động lực phát triển. Trên nền tảng đó, sinh kế của người dân được cải thiện, còn các giá trị văn hóa bản địa tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa trong tiến trình phát triển chung của đất nước.