Khai thác, quản lý và bảo vệ dữ liệu:Cần một giải pháp hiệu quả

Kỹ sư VNPT vận hành hệ thống trung tâm dữ liệu tại Khu công nghệ cao Hòa Lạc.

Kinh tế dữ liệu có thể đem lại 79 tỷ USD cho Việt Nam

Trong kỷ nguyên mới, dữ liệu trở thành yếu tố sản xuất ngang hàng với đất đai, lao động và vốn. Dữ liệu được định giá, giao dịch, khai thác để nâng cao năng suất; làm nền tảng cho đổi mới sáng tạo và trí tuệ nhân tạo (AI), đóng góp trực tiếp vào Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của nhiều nền kinh tế. Các chuyên gia cho rằng, nếu quản trị dữ liệu hiệu quả và khai thác AI một cách chiến lược, Việt Nam có thể gia tăng thêm khoảng 79 tỷ USD GDP vào năm 2030. Hiện nay, Chính phủ đang xây dựng hệ thống dữ liệu quốc gia hiện đại, an toàn, liên thông đồng thời đẩy mạnh hoàn thiện cơ sở pháp lý, sẵn sàng cho phát triển kinh tế dữ liệu.

Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực, cũng như nhiều quốc gia khác, Việt Nam đang phải đối mặt làn sóng số hóa mạnh mẽ trên toàn cầu dẫn tới thách thức lớn trong việc khai thác, vận hành và quản lý dữ liệu. Trong đó, thiếu tính liên thông giữa các đơn vị dẫn đến việc người dân phải xuất trình giấy tờ nhiều lần khi thực hiện thủ tục hành chính; nguy cơ giả mạo giấy tờ và gian lận danh tính; mất quyền kiểm soát dữ liệu... Do vậy, bên cạnh giải pháp hoàn thiện chính sách pháp luật, việc áp dụng các công nghệ là điều quan trọng cốt lõi.

Theo Hiệp hội Dữ liệu quốc gia, giải pháp quản lý định danh phi tập trung đang dần phổ biến trên toàn cầu. Nhiều quốc gia đã chuyển hướng sang mô hình định danh phi tập trung (Decentralized Identity - DID), cho phép người dùng tự sở hữu, kiểm soát định danh và thông tin cá nhân, nhờ vào công nghệ blockchain (chuỗi khối). Mô hình này mở ra một môi trường số an toàn, linh hoạt và bền vững hơn và hiện đang được triển khai tại 114 quốc gia.

Trong đó, Liên minh châu Âu (EU) đã thông qua Quy định eIDAS 2.0 (tháng 4-2024), đặt nền móng cho Hệ sinh thái danh tính châu Âu (EUID) và yêu cầu các quốc gia thành viên triển khai ví ID (định danh) quốc gia vào năm 2026. Hoa Kỳ hiện cấp mDL - chứng chỉ số (VC) bằng lái xe, sử dụng cho dịch vụ sân bay và dịch vụ công ở nhiều bang. Tại châu Á, Trung Quốc đã ra mắt hệ thống RealDID vào tháng 12-2023, nền tảng định danh phi tập trung cấp quốc gia đầu tiên, hỗ trợ xác minh danh tính hơn 1,4 tỷ công dân…

Công nghệ định danh phi tập trung là xu thế

Theo Viện trưởng Viện Khoa học dữ liệu (Hiệp hội Dữ liệu quốc gia) Nguyễn Phú Dũng, định danh phi tập trung (DID) vận hành theo nguyên tắc “lấy người dùng làm trung tâm”, cho phép cá nhân quyết định chia sẻ thông tin nào, với ai, vào thời điểm nào. Dữ liệu cá nhân được lưu trữ trong ví cá nhân bảo mật, trong khi định danh DID và khóa công khai được ghi trên hệ thống blockchain. Hiện tại, Hiệp hội Dữ liệu quốc gia (NDA) đang phát triển Hệ thống định danh và xác thực dữ liệu phi tập trung quốc gia (NDA DID) nhằm kiến tạo một hạ tầng định danh an toàn, tin cậy và bảo đảm chủ quyền số.

Có thể áp dụng DID trong giáo dục - tuyển dụng, chẳng hạn, nhà trường khởi tạo chứng chỉ số (VC) bằng cấp và bảng điểm và phát VC cho sinh viên, để lưu trên ứng dụng quản lý danh tính số cá nhân. Khi sinh viên nộp hồ sơ tuyển dụng cho doanh nghiệp có thể tạo bằng chứng số (VP) có chứa thông tin bằng cấp để chia sẻ cho doanh nghiệp. Doanh nghiệp thu thập dữ liệu số của bằng cấp và xác định tính toàn vẹn, tin cậy của VC/VP thông qua truy xuất vào nền tảng blockchain.

Ngoài ra, có thể ứng dụng định danh phi tập trung (thông qua giải pháp NDA Key) trong việc cấp phép chứng chỉ số/giấy tờ xác thực sim di động chính chủ cho người dùng, từ đó người dùng chia sẻ bằng chứng số này cho ngân hàng. Hoặc áp dụng định danh phi tập trung trong truy xuất nguồn gốc hàng hóa (NDA Trace) trong nhiều lĩnh vực sản phẩm, hàng hóa.

Như vậy có thể thấy, NDA DID cho phép các tổ chức phát hành như trường học, ngân hàng, doanh nghiệp, cơ quan nhà nước, tạo lập định danh DID và cấp các giấy tờ xác thực (bằng cấp, giấy phép, hồ sơ y tế, hợp đồng) cho người dùng. Người dùng lưu giữ giấy tờ xác thực trong ví cá nhân và chia sẻ bằng chứng xác thực khi cần.

“NDA DID không chỉ là giải pháp công nghệ, mà là nền tảng hạ tầng thiết yếu, góp phần định hình tương lai của các giao dịch số an toàn, minh bạch và bền vững, phục vụ hiệu quả cho mọi lĩnh vực trong tiến trình xây dựng quốc gia số, với ba trụ cột chính phủ số - kinh tế số - xã hội số, dựa trên nền tảng hạ tầng số, dữ liệu số và công dân số”, ông Nguyễn Phú Dũng nói. Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ tạo ra giá trị, hiệu quả kinh tế cũng được các chuyên gia đặt ra. Sự bùng nổ của internet và các kết nối tạo ra khối lượng dữ liệu khổng lồ khiến công nghệ AI giữ vai trò trung tâm, ví như các “nhà máy lọc dầu” trong nền kinh tế công nghiệp. Tuy nhiên, AI cũng làm gia tăng những xung đột mới, đặc biệt liên quan đến các quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Giáo sư Chu Hoàng Long (Đại học Quốc gia Australia) nhấn mạnh, để thúc đẩy một nền kinh tế dữ liệu lành mạnh, Việt Nam cần đồng thời quan tâm tới khai thác dữ liệu, cung cấp dữ liệu và môi trường chính sách kinh doanh. Dữ liệu chỉ thực sự tạo ra giá trị khi được khai thác để nâng cao hiệu quả, cá nhân hóa, tự động hóa và quản lý rủi ro trong một môi trường pháp lý minh bạch, dựa trên đạo đức và có sự dẫn dắt rõ ràng của Chính phủ.