Nâng tầm khoa học xã hội và nhân văn: Từ “đi sau lý giải” đến “đi trước kiến tạo”

Thủ tướng Phạm Minh Chính tham quan không gian trưng bày về Tết Nguyên đán tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Ảnh: PV

“Trục dẫn dắt” trong hoạch định đường lối, chính sách

Trong tiến trình phát triển của mỗi quốc gia, khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV) luôn giữ vai trò nền tảng trong việc kiến tạo hệ giá trị, định hướng tư duy và dẫn dắt hành động xã hội. Tuy nhiên, trong một thời gian dài, lĩnh vực này chủ yếu được nhìn nhận như một bộ phận bổ trợ, thiên về lý giải và tổng kết thực tiễn.

Bối cảnh mới đang đặt lại vị trí của KHXH&NV. Khi khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phát triển với tốc độ chưa từng có, những câu hỏi cốt lõi về con người, xã hội, giá trị và mục tiêu phát triển trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Chính trong không gian đó, KHXH&NV được xác lập vai trò như một “trục dẫn dắt” của phát triển.

GS.TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng, KHXH&NV với tư cách là nhóm ngành nghiên cứu về con người và các quan hệ xã hội có sứ mệnh đặc biệt quan trọng trong việc cung cấp luận cứ khoa học cho hoạch định chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước. Đồng thời, lĩnh vực này còn góp phần nâng cao dân trí, củng cố nền tảng tư tưởng, tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân và đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch.

GS.TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Ảnh: PV

Nhìn từ góc độ này, vai trò của KHXH&NV không dừng ở chức năng tư vấn, mà tham gia trực tiếp vào quá trình kiến tạo chính sách ngay từ đầu. Đây là sự chuyển dịch quan trọng, từ “đi sau lý giải” sang “đi trước định hình”.

Thực tiễn cho thấy, nếu khoa học và công nghệ tạo ra động lực vật chất, thì KHXH&NV chính là lĩnh vực định hình tầm nhìn phát triển, xác lập hệ giá trị và trả lời những câu hỏi cốt lõi như “phát triển vì ai”, “ai được hưởng lợi” và “giá trị nào cần được bảo đảm”.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày nay không chỉ là công nghệ mà còn là giá trị, văn hóa và niềm tin, vai trò này càng trở nên nổi bật. Các thách thức như: Gia tăng thông tin xấu độc, biến động toàn cầu, các vấn đề an ninh phi truyền thống… đòi hỏi phải có nền tảng phân tích xã hội sâu sắc, khả năng dự báo và định hướng dư luận kịp thời.

GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai, Giám đốc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh khẳng định: KHXH&NV có mối quan hệ hữu cơ với các lĩnh vực khoa học khác, là một trụ cột quan trọng trong nền khoa học quốc gia. Theo bà, lĩnh vực này không chỉ dừng ở việc lý giải hay dự báo mà phải trực tiếp tham gia vào hoạch định chính sách, quản trị phát triển, xây dựng văn hóa và củng cố nền tảng tinh thần của xã hội. “Công nghệ có thể phát triển rất nhanh, nhưng nếu thiếu nền tảng xã hội vững chắc thì sự phát triển đó sẽ không bền vững”, bà nêu rõ.

Từ góc độ quản lý, ông Trần Quốc Cường, Vụ trưởng Vụ Khoa học Xã hội, Nhân văn và Tự nhiên (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, trong bối cảnh chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo diễn ra mạnh mẽ, KHXH&NV cần được đặt ở vị trí trung tâm trong hoạt động tư vấn, phản biện và tham mưu chính sách. Việc nâng cao năng lực dự báo, phân tích xu hướng và xây dựng luận cứ khoa học cho các quyết sách phát triển là yêu cầu cấp thiết.

Ông Trần Quốc Cường, Vụ trưởng Vụ Khoa học Xã hội, Nhân văn và Tự nhiên (Bộ Khoa học và Công nghệ). Ảnh: PV

Có thể thấy, vai trò của KHXH&NV trong hoạch định chính sách không chỉ dừng ở chức năng tư vấn, mà đang chuyển dần sang tham gia đồng kiến tạo ngay từ đầu. Đây chính là điều kiện để bảo đảm các quyết sách phát triển vừa đúng hướng, vừa hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ, công bằng xã hội và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.

Nhận diện điểm nghẽn, kiến tạo đột phá trong kỷ nguyên số

Mặc dù vai trò của khoa học xã hội và nhân văn ngày càng được khẳng định, song thực tiễn cho thấy lĩnh vực này vẫn chưa phát huy hết tiềm năng, đặc biệt trong nghiên cứu, tham mưu và ứng dụng chính sách trước tác động mạnh mẽ của các công nghệ mới.

Một trong những hạn chế lớn nhất, theo ông Trần Quốc Cường, là cơ chế quản lý và phân bổ nguồn lực vẫn còn mang nặng tính hành chính, chưa thực sự tạo điều kiện cho sáng tạo học thuật và nâng cao chất lượng tham mưu chính sách. Điều này dẫn tới việc nhiều nhiệm vụ nghiên cứu còn dàn trải, thiếu trọng tâm, chưa hình thành được các sản phẩm có tác động rõ nét đến quá trình hoạch định chính sách.

Thực tế này cũng dẫn tới việc thiếu vắng các nhóm nghiên cứu mạnh, các công trình có tầm vóc lớn và các trường phái học thuật có uy tín. Điều đó khiến KHXH&NV chưa thể tham gia sâu vào quá trình thiết kế chính sách với vai trò là một lực lượng tư vấn chiến lược.

Chỉ ra những “nút thắt” mang tính căn cơ, GS.TS Lê Văn Lợi cho rằng, hạn chế về thể chế và hạ tầng dữ liệu đang là rào cản lớn đối với sự phát triển của lĩnh vực này. Trong khi thế giới đang bước vào kỷ nguyên dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI), việc thiếu một hệ sinh thái dữ liệu đồng bộ đã làm giảm đáng kể năng lực phân tích, dự báo và tham mưu chính sách của KHXH&NV.

Theo phân tích của GS.TS Lê Văn Lợi, đổi mới phương thức lãnh đạo khoa học là yêu cầu mang tính nền tảng, trong đó cần tôn trọng quy luật phát triển của hoạt động nghiên cứu, khuyến khích tư duy sáng tạo và xây dựng môi trường học thuật thông thoáng. Khi các nguồn lực được khơi thông và các ý tưởng đột phá được tạo điều kiện phát triển, KHXH&NV mới có thể thực sự đảm đương vai trò “đi trước một bước” trong định hình chính sách.

Cùng với đó, yêu cầu thúc đẩy chuyển đổi số trong nghiên cứu KHXH&NV đang trở nên cấp thiết. Theo các chuyên gia, việc xây dựng hệ sinh thái dữ liệu số, bao gồm các cơ sở dữ liệu điều tra quy mô quốc gia, kho dữ liệu mở và các công cụ phân tích hiện đại, sẽ là nền tảng quan trọng để nâng cao chất lượng nghiên cứu và năng lực dự báo.

Ở góc độ quản lý, ông Trần Quốc Cường cho biết Bộ Khoa học và Công nghệ đang định hướng đổi mới mạnh mẽ công tác quản lý đối với lĩnh vực KHXH&NV theo hướng tập trung, hiệu quả và gắn với tác động chính sách. Trong đó, việc phát triển các nhóm nghiên cứu xuất sắc, hình thành các trường phái nghiên cứu có uy tín được xác định là giải pháp then chốt, đồng thời cơ chế phân bổ nguồn lực sẽ được điều chỉnh theo hướng ưu tiên cho các chương trình nghiên cứu chiến lược.

Ngài Jonathan Baker, Trưởng đại diện Văn phòng UNESCO tại Hà Nội tham quan không gian trưng bày về Hán Nôm tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Ảnh: PV

Bên cạnh đó, việc tăng cường liên kết trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo cũng được nhấn mạnh như một yêu cầu tất yếu. KHXH&NV cần gắn kết chặt chẽ hơn với khoa học tự nhiên, công nghệ, doanh nghiệp và cơ quan quản lý, qua đó chuyển hóa tri thức thành các sản phẩm, chính sách và giải pháp cụ thể phục vụ phát triển.

Không chỉ dừng lại ở vai trò hỗ trợ, KHXH&NV còn được kỳ vọng đóng góp trực tiếp vào việc xây dựng sức mạnh mềm quốc gia thông qua việc phát triển hệ giá trị, bản sắc văn hóa và nâng cao khả năng “miễn dịch” của xã hội trước các luồng thông tin xấu độc.

Trong bối cảnh kỷ nguyên mới với những thách thức ngày càng phức tạp trên các lĩnh vực văn hóa, tư tưởng và an ninh phi truyền thống, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng cùng Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị tiếp tục đặt ra yêu cầu phải phát huy mạnh mẽ vai trò của khoa học xã hội và nhân văn như một trụ cột trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Đây không chỉ là sự khẳng định về vị trí, mà còn là định hướng chiến lược quan trọng, đòi hỏi sự đổi mới đồng bộ từ nhận thức, thể chế đến phương thức tổ chức thực hiện. Khi đó, KHXH&NV không chỉ đồng hành mà sẽ thực sự trở thành lực lượng “kiến tạo phát triển”, góp phần bảo đảm cho con đường phát triển của đất nước vừa nhanh, vừa bền vững, vừa giàu bản sắc và tính nhân văn trong kỷ nguyên mới.