Kỷ nguyên AI: Con người cần chuẩn bị gì để không bị bỏ lại phía sau?

Năng lực nào giúp con người không bị “thay thế”?

Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ robot đang từng ngày định hình lại thế giới. Từ học tập, lao động đến sáng tạo, nhiều công việc vốn do con người đảm nhiệm nay đã có thể được hỗ trợ, thậm chí thay thế bởi máy móc. Điều này đặt ra một câu hỏi lớn: nếu AI ngày càng “thông minh”, con người cần làm gì để không bị bỏ lại phía sau?

Trao đổi với phóng viên, nhà nghiên cứu giáo dục Nguyễn Quốc Vương cho rằng, điều quan trọng nhất không nằm ở việc chạy theo công nghệ, mà là xây dựng nền tảng năng lực cốt lõi. Theo ông, trong bối cảnh AI có thể tổng hợp và xử lý thông tin nhanh chóng, con người càng cần phải phát triển tư duy độc lập. “Các bạn trẻ cần có khả năng đặt câu hỏi thông minh, tư duy logic để phân biệt đúng - sai, đồng thời có năng lực thích nghi và sáng tạo trước những thay đổi,” ông nhấn mạnh.

Học tập được xem như “chìa khóa” để con người tồn tại và phát triển trong thời đại công nghệ. Ảnh minh hoạ: Bảo Thoa

Đáng chú ý, ông đặc biệt đề cao năng lực học tập suốt đời - yếu tố được xem như “chìa khóa” để con người tồn tại và phát triển trong thời đại công nghệ. Khi tri thức không còn là thứ cố định mà liên tục được cập nhật, việc học không còn dừng lại trong trường lớp mà trở thành một quá trình lâu dài, gắn với cả cuộc đời mỗi người.

Ở góc độ giáo dục, vai trò của sách và các tài liệu phổ cập công nghệ cũng được quan tâm. Theo ông Nguyễn Quốc Vương, những cuốn sách giúp chuyển tải tri thức khoa học dưới hình thức dễ tiếp cận sẽ đóng vai trò như “cây cầu” nối giữa thế giới học thuật và đời sống, giúp trẻ em không chỉ hiểu mà còn có thể khám phá, trải nghiệm và từng bước làm chủ công nghệ.

Nếu như các chuyên gia nhấn mạnh đến tư duy và nền tảng năng lực, thì từ góc nhìn thực tế, chính sinh viên - những người trực tiếp tiếp xúc với AI hằng ngày lại nhìn thấy rõ hơn những thách thức.

Bạn Hà Đức Khôi, sinh viên ngành Kỹ thuật Robot (Đại học Bách khoa Hà Nội) cho rằng, bên cạnh kiến thức chuyên môn, sinh viên cần biết cách ứng dụng AI vào học tập một cách hiệu quả. “AI có thể hỗ trợ rất nhiều, nhưng quan trọng là mình phải hiểu mình đang học gì, và dùng AI như một công cụ chứ không phải là sự thay thế”, Khôi chia sẻ.

Trong khi đó, chia sẻ từ góc nhìn của người ứng dụng công cụ, bạn Đinh Bảo Anh, sinh viên khoa Kiến trúc (Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội) cho biết, AI đang dần trở thành một công cụ hỗ trợ quen thuộc trong quá trình học tập và thiết kế của nhiều sinh viên.

“AI có thể giúp chúng ta lên ý tưởng nhanh, dựng phối cảnh, thậm chí gợi ý phương án thiết kế chỉ trong thời gian rất ngắn. Điều đó giúp tiết kiệm thời gian và mở rộng khả năng sáng tạo. Tuy nhiên, việc sử dụng AI cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với người học. Nếu chỉ phụ thuộc vào AI mà không có nền tảng chuyên môn thì sản phẩm sẽ thiếu chiều sâu và bản sắc. Kiến trúc là ngành rất cần tư duy không gian, cảm nhận thẩm mỹ và sự hiểu biết về con người - những điều mà AI chưa thể thay thế hoàn toàn”, Đinh Bảo Anh chia sẻ.

Từ trải nghiệm của bản thân, nữ sinh viên cho rằng trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh, sinh viên cần chủ động trang bị cả kỹ năng chuyên môn lẫn kỹ năng thích nghi. Cần học cách sử dụng AI như một công cụ, đồng thời không ngừng cập nhật kiến thức, rèn luyện tư duy và giữ được cá tính sáng tạo.

Những chia sẻ này cho thấy một vấn đề không mới nhưng ngày càng rõ nét: AI có thể giúp con người làm nhanh hơn, nhưng nếu lạm dụng, nó cũng có thể khiến con người “lười nghĩ” hơn. Chính vì vậy, việc học cách sử dụng công nghệ đúng cách đang trở thành một kỹ năng quan trọng không kém gì việc hiểu công nghệ.

Thế hệ trẻ Việt Nam có đang sẵn sàng?

Từ góc độ triển khai giáo dục STEM, bà Đào Thị Hồng Quyên - Nhà Sáng lập và điều hành Liên minh Thúc đẩy giáo dục STEM (SEPA), người có nhiều năm kinh nghiệm trong lĩnh vực này lại nhìn thấy một tín hiệu tích cực.

Công nghệ đang len lỏi vào từng khía cạnh của đời sống. Ảnh minh hoạ: Bảo Thoa

Theo bà, học sinh Việt Nam có khả năng tiếp cận công nghệ rất nhanh, đặc biệt ở lứa tuổi từ cuối tiểu học đến trung học cơ sở. “Chỉ trong thời gian ngắn, nhiều em có thể làm quen với robotics, lập đội thi và tham gia các cuộc thi công nghệ. Điều đó cho thấy tiềm năng rất lớn”, đại diện SEPA nhận định.

Tuy nhiên, bên cạnh lợi thế này, bà cũng cho rằng điều quan trọng nhất không phải là học thật nhiều công nghệ, mà là xây dựng khả năng thích nghi.“Công nghệ thay đổi liên tục, những gì hôm nay học có thể vài năm sau đã khác. Vì vậy, năng lực quan trọng nhất là sẵn sàng đón nhận thay đổi một cách chủ động”, bà Đào Thị Hồng Quyên nhấn mạnh.

Thực tế cho thấy, trong khi chương trình giáo dục chính thống thường cần thời gian để cập nhật, thì thế giới công nghệ lại phát triển nhanh hơn rất nhiều. Điều này đòi hỏi người học phải có tư duy mở, linh hoạt và chủ động tự trang bị kiến thức.

AI không phải là tương lai xa, mà đã trở thành một phần của hiện tại. Từ việc học, làm việc đến giải trí, công nghệ đang len lỏi vào từng khía cạnh của đời sống. Trong bối cảnh đó, vấn đề không còn là “có nên sử dụng AI hay không”, mà là “sử dụng AI như thế nào”.

Các chuyên gia đều có chung quan điểm: con người không cần cạnh tranh với AI ở tốc độ xử lý hay khả năng ghi nhớ, mà cần phát triển những năng lực mà máy móc khó thay thế, đó là tư duy, sáng tạo, khả năng đặt câu hỏi và học hỏi không ngừng.

Quan trọng hơn, mỗi cá nhân cần xác định rõ vai trò của mình trong mối quan hệ với công nghệ: AI là công cụ hỗ trợ, không phải là “người làm thay”. Chỉ khi đó, con người mới không bị bỏ lại phía sau mà còn có thể chủ động bước đi cùng, thậm chí dẫn dắt chính kỷ nguyên công nghệ mà mình đang sống trong đó.