Đổi mới hoạt động khoa học, công nghệ trong giáo dục đại học

Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực then chốt để nâng cao chất lượng đào tạo, quản trị và nghiên cứu trong giáo dục đại học. Vì vậy, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tập trung triển khai đồng bộ các nhiệm vụ, giải pháp về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, tạo nền tảng nâng cao chất lượng giáo dục đại học, đóng góp vào sự phát triển kinh tế-xã hội của đất nước.

Tiến sĩ Vũ Thanh Bình, Phó Cục trưởng Khoa học, Công nghệ và Thông tin (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho biết, nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, thời gian qua, đội ngũ cán bộ khoa học trong giáo dục đại học được chú trọng củng cố, phát triển cả về số lượng và chất lượng.

Trong đó, số lượng giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ tăng nhanh, tạo nền tảng quan trọng để nâng cao năng lực nghiên cứu.

Hiện nay, các cơ sở giáo dục đại học thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo có 281 giáo sư, 2.472 phó giáo sư, 8.768 tiến sĩ và 15.317 thạc sĩ; đây là nguồn lực quan trọng trong nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo, đáp ứng yêu cầu phát triển của giáo dục đại học trong bối cảnh đổi mới.

Cùng với đó, nhằm góp phần nâng cao chất lượng và tăng cường sự hiện diện của khoa học Việt Nam trên các diễn đàn học thuật quốc tế, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chỉ đạo các cơ sở giáo dục đại học nâng cao chất lượng và số lượng công bố quốc tế trên các tạp chí khoa học uy tín thuộc danh mục Web of Science (WoS) và Scopus.

Kết quả, năm 2025, số bài báo công bố trên các tạp chí thuộc cơ sở dữ liệu Web of Science (WoS) đạt 6.051 bài; trên các tạp chí thuộc cơ sở dữ liệu Scopus đạt 4.177 bài; trên các tạp chí quốc tế khác đạt 2.670 bài.

Đáng chú ý, hoạt động nghiên cứu của các cơ sở giáo dục đại học cũng được định hướng tập trung vào các lĩnh vực công nghệ chiến lược, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học phục vụ hoạch định chính sách phát triển giáo dục và đào tạo cũng như phát triển kinh tế-xã hội đất nước.

Nhiều cơ sở giáo dục đại học đã tập trung phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh, đầu tư phòng thí nghiệm hiện đại, tăng cường hợp tác quốc tế và thúc đẩy nghiên cứu liên ngành, tạo nền tảng phát triển các công nghệ lõi, công nghệ chiến lược.

Một số nhiệm vụ khoa học, công nghệ trong giáo dục đại học đã hoàn thành, tạo ra các sản phẩm, quy trình công nghệ, phần mềm, thiết bị và giải pháp kỹ thuật có khả năng ứng dụng cao.

Điển hình như Đại học Bách khoa Hà Nội: Phát triển phần mềm tự động sinh ảnh PET từ ảnh CT hỗ trợ chẩn đoán ung thư, góp phần nâng cao chất lượng chẩn đoán hình ảnh, giảm chi phí đầu tư thiết bị y tế và thúc đẩy ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe; nghiên cứu thành công kiến trúc và các module phần mềm xAPP cho mạng Open RAN 5G/6G, tạo tiền đề làm chủ công nghệ mạng thế hệ mới, phục vụ phát triển hạ tầng số quốc gia và ngành công nghiệp viễn thông…

Bên cạnh những kết quả đạt được, hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong giáo dục đại học cũng còn bất cập, hạn chế khi nguồn lực đầu tư bị phân tán; cơ sở vật chất nghiên cứu ở nhiều đơn vị chưa đáp ứng yêu cầu phát triển các lĩnh vực công nghệ mới, công nghệ chiến lược; kết quả nghiên cứu tăng về số lượng nhưng tỷ lệ thương mại hóa, chuyển giao công nghệ và tạo ra sản phẩm có giá trị kinh tế còn chưa tương xứng với tiềm năng.

Việc triển khai các cơ chế, chính sách mới ở một số cơ sở giáo dục đại học còn chậm, trong khi năng lực quản trị hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo chưa đồng đều…

Vì vậy, để phát triển phải cần thêm những giải pháp đồng bộ từ cơ quan quản lý nhà nước đến các cơ sở giáo dục đại học.

Từ khía cạnh xây dựng hệ sinh thái khoa học, công nghệ, theo Giám đốc Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Quang Hùng, cần xem xét cơ chế hỗ trợ đầu tư hạ tầng dữ liệu nghiên cứu theo mô hình dùng chung liên trường hoặc theo khối ngành, giúp các trường không đủ nguồn lực đầu tư đơn lẻ vẫn tiếp cận được cơ sở dữ liệu học thuật quốc tế với chi phí hợp lý.

Mặt khác, cần xây dựng cơ chế hợp tác giữa các cơ sở giáo dục đại học, nhất là các đại học mạnh để tận dụng nguồn lực, hạ tầng dùng chung, thế mạnh đa ngành.

Trong khi đó, một số chuyên gia, nhà khoa học cho rằng, các cơ quan quản lý nhà nước cần xây dựng các chương trình khoa học và công nghệ trung hạn, dài hạn dành cho cơ sở giáo dục đại học; hoàn thiện cơ chế đầu tư, quản lý và sử dụng chung phòng thí nghiệm, hạ tầng tính toán, cơ sở dữ liệu và thư viện số giữa các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu và doanh nghiệp.

Theo Thứ trưởng Giáo dục và Đào tạo Phạm Quang Hưng, để phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, các cơ sở giáo dục đại học cần tập trung thực hiện năm chuyển dịch quan trọng, gồm: Chuyển từ quản lý theo đầu vào sang quản trị theo mục tiêu, sản phẩm và tác động; chuyển từ các đề tài riêng lẻ sang các chương trình nghiên cứu dài hạn, nhóm nghiên cứu mạnh và trung tâm nghiên cứu xuất sắc; chuyển từ tư duy “nghiên cứu để công bố” sang nghiên cứu tạo ra tri thức, công nghệ, đào tạo nhân lực và giải quyết các vấn đề thực tiễn; mở rộng hợp tác thực chất giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế; đầu tư có trọng điểm vào khoa học cơ bản, khoa học giáo dục, công nghệ chiến lược và các lĩnh vực thế mạnh của từng cơ sở.

Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ tiếp tục phối hợp các bộ, ngành hoàn thiện cơ chế, chính sách, tháo gỡ vướng mắc về tài chính, tài sản, sở hữu trí tuệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu… nhằm thúc đẩy hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong giáo dục đại học đạt kết quả tích cực.