Vai trò của nhà báo thay đổi thế nào khi AI vào tòa soạn?

Tại Australia, AI được sử dụng cùng dữ liệu, mạng xã hội và công cụ số trong nhiều khâu sản xuất, phân phối nội dung, trong khi Đài Phát thanh và Truyền hình Quốc gia Australia (ABC) tập trung xác định những việc AI có thể hỗ trợ và đâu là phần việc vẫn cần người làm báo đảm nhiệm.

AI ngày càng được sử dụng trong nhiều khâu của tòa soạn. Ảnh: Magnific.com

Qua nhiều hoạt động hợp tác và đào tạo tại Việt Nam, các nhà báo của ABC chia sẻ với Báo Hànộimới cách AI đang được ứng dụng trong tòa soạn, cũng như những việc người làm báo cần làm để giữ chất lượng nội dung.

AI không thể thay nhà báo

Ông Aaron Kearney, Giám đốc Hợp tác Quốc tế của ABC, đánh giá AI có thể hỗ trợ nhiều khâu trong công việc báo chí nhưng không thể thay thế hiểu biết của nhà báo về lĩnh vực, địa bàn và cộng đồng được phản ánh.

Do vậy, càng hiểu rõ lĩnh vực và bối cảnh, nhà báo càng có khả năng nhận ra những thông tin AI có thể thiếu hoặc xử lý sai. Ví dụ, một hình ảnh có vẻ chân thực chưa đồng nghĩa với việc nó phản ánh đúng thực tế.

Ông Aaron Kearney, Giám đốc Hợp tác Quốc tế của ABC. Ảnh: Kiều Thoan Thu

“Vì vậy, AI nên được xem là công cụ hỗ trợ nhà báo xử lý thông tin, nghiên cứu, dịch thuật, biên tập, phân tích dữ liệu hoặc phát triển nội dung cho nhiều nền tảng. Trách nhiệm kiểm chứng và quyết định xuất bản vẫn thuộc về con người”, ông lưu ý.

Aaron Kearney cũng nêu rõ báo chí hiện đại cần hiểu công chúng muốn gì khi tiếp nhận thông tin. ABC chia thành bốn nhóm: biết (know), hiểu (understand), cảm nhận (feel) và hành động (do). “Biết” là cập nhật nhanh; “hiểu” giúp công chúng nắm được bản chất và nguyên nhân của sự việc; “cảm nhận” tạo sự kết nối; còn “hành động” cung cấp thông tin có thể áp dụng vào thực tế.

Một số thử nghiệm tại ABC cho thấy thông tin kịp thời có thể giúp mức độ tương tác tăng đến 5 lần, còn nội dung truyền cảm hứng tăng 4 lần.

Trong khi đó, bà Camellia Aebischer, Phó Tổng biên tập khu vực châu Á của ABC, nhận xét truyền thông số giúp tòa soạn nhanh chóng biết khán giả phản ứng ra sao với từng nội dung. Tuy nhiên, lượt xem hay mức độ tiếp cận không phải lúc nào cũng phản ánh hiệu quả thực sự.

Bà dẫn ví dụ một bài đăng của ABC Asia về lễ hội thể thao Punjabi tại Nam Australia tiếp cận gần nửa triệu người, nhưng khoảng 75% bình luận mang tính tiêu cực, chủ yếu liên quan đến định kiến và kỳ thị chủng tộc. Nếu chỉ nhìn vào lượng tiếp cận, tòa soạn có thể lầm tưởng nội dung này được khán giả quan tâm và tiếp tục sản xuất những nội dung tương tự.

Bà Camellia Aebischer, Phó Tổng biên tập khu vực châu Á của ABC. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Ngược lại, ABC Asia từng dành nhiều tháng thực hiện một nghiên cứu về khả năng chi trả nhà ở tại châu Á - Thái Bình Dương nhưng nhận được rất ít phản hồi từ khán giả. Theo bà Camellia, lượng tương tác thấp chưa hẳn vì nội dung không có giá trị, mà có thể do thời điểm, nền tảng, chủ đề hoặc cách thể hiện chưa phù hợp với khán giả.

Vì vậy, ABC Asia thường xuyên thử nghiệm định dạng, chủ đề, theo dõi phản ứng của khán giả và rà soát hằng tháng, theo quý để quyết định nội dung nào tiếp tục, điều chỉnh hoặc dừng lại.

Một ví dụ khác cho thấy cách làm cần thay đổi theo từng nền tảng. Facebook ABC Asia từng có 5,6 triệu người theo dõi nhưng lượng người theo dõi giảm khi các bài đăng dạng liên kết kém hiệu quả. Từ khi chuyển sang hình ảnh có tiêu đề, đặt đường link trong phần chú thích, lượng người theo dõi tăng trở lại.

Bà Camellia cũng chỉ ra rằng AI có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu nhưng không thay thế tư duy phản biện. Chỉ số tích cực không đồng nghĩa nội dung đã đạt mục tiêu; tòa soạn phải hiểu ai đang tương tác, vì sao họ tương tác và kết quả đó có phù hợp với mục tiêu của tòa soạn không.

Mark Bowling, cựu nhà báo ABC. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Mark Bowling, phóng viên thường trú nước ngoài, cựu nhà báo ABC, lại tập trung vào cách kể chuyện trong môi trường đa nền tảng. Một câu chuyện có thể được phát triển thành nhiều sản phẩm, thay vì mỗi nền tảng là một quy trình sản xuất tách biệt.

Ông giới thiệu cấu trúc “điểm thu hút - nội dung cốt lõi - chất liệu” (hook - heart - seed). “Điểm thu hút” là yếu tố gây chú ý ngay từ đầu, có thể là tiêu đề, hình ảnh hoặc một chi tiết nổi bật. “Nội dung cốt lõi” giúp công chúng hiểu chuyện gì xảy ra, vì sao câu chuyện có ý nghĩa và ai chịu tác động. “Chất liệu” là những thông tin, chi tiết và tư liệu có thể tiếp tục khai thác thành sản phẩm hoặc hướng nội dung khác.

Theo ông Mark, truyền hình cần hình ảnh mở đầu mạnh; website cần tiêu đề và chiều sâu; mạng xã hội cần một ý tưởng hoặc cảm xúc rõ; podcast có thể dành nhiều thời gian hơn để phát triển câu chuyện.

Ông Mark cũng đề cập việc lựa chọn thời điểm đăng bài phù hợp với thói quen sử dụng mạng xã hội của khán giả.

Giữ giá trị cốt lõi trong môi trường mới

Theo các nhà báo ABC, công nghệ có thể thay đổi cách tòa soạn làm việc, nhưng giá trị của báo chí vẫn nằm ở khả năng cung cấp thông tin đáng tin cậy, hữu ích với công chúng.

Phó Đại sứ Australia tại Việt Nam Renee Deschamps. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Phó Đại sứ Australia tại Việt Nam Renee Deschamps nhận định trong môi trường số liên tục thay đổi, “thông tin rõ ràng, chính xác và kịp thời ngày càng quan trọng”. Vì thế, cần nâng cao năng lực cho người làm báo để đáp ứng những thay đổi này. Australia mong muốn tiếp tục hỗ trợ phát triển truyền thông tại Việt Nam, trong đó có chia sẻ kinh nghiệm của ABC về chuyển đổi số và sản xuất nội dung trên nhiều nền tảng.

ABC đã tổ chức hai khóa tập huấn vào năm 2024 và 2026 tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Cơ quan này cũng đang triển khai chương trình đối thoại số dành cho nhà báo tại nhiều nước Đông Nam Á như Thái Lan, Campuchia, Lào, Malaysia và Philippines. Những hoạt động này hướng tới việc giúp nhà báo thích ứng với công nghệ và cách làm báo mới.

Aaron Kearney nhấn mạnh điều quan trọng là nhà báo phải chủ động làm chủ công nghệ thay vì để công nghệ quyết định cách làm báo. “AI có thể giúp tòa soạn xử lý công việc nhanh hơn, nhưng xác thực thông tin và lựa chọn nội dung vẫn cần vai trò của người làm báo”.