VinFuture 2026: Tôn vinh khoa học vì con người và tương lai hành tinh

GS. Daniela Rus tham gia Hội đồng Giải thưởng VinFuture từ năm 2025 đến nay. Các lĩnh vực nghiên cứu của bà bao gồm: Robot, trí tuệ nhân tạo và học máy, và các ứng dụng của chúng nhằm hướng tới một thế giới tốt đẹp hơn. Ảnh: MIT CSAIL

Lấy tác động xã hội làm thước đo

Quá trình lựa chọn những công trình khoa học xứng đáng được vinh danh chưa bao giờ là công việc dễ dàng. Với VinFuture 2026, thách thức càng lớn khi có nhiều nhà khoa học và công trình xuất sắc được đề cử. GS. Daniela Rus, thành viên Hội đồng Giải thưởng VinFuture, được tạp chí TIME bình chọn vào danh sách 100 nhân vật có ảnh hưởng nhất trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) toàn cầu, cho biết quá trình xét chọn năm nay kéo dài nhiều tháng bởi có quá nhiều ứng viên xứng đáng được ghi nhận.

Theo bà, Hội đồng luôn đặt ra hai câu hỏi đối với mỗi đề cử: Công trình đã tạo ra bước tiến nào về khoa học và tri thức? Những tri thức ấy có khả năng tạo ra tác động tích cực, sâu rộng đối với nhân loại hay không?

Hai câu hỏi này cho thấy cách tiếp cận của VinFuture: Không tách rời giá trị khoa học với ý nghĩa thực tiễn mà thành tựu có thể mang lại. Một công trình cần thể hiện tiến bộ thực chất về tri thức, đồng thời tạo ra hoặc có tiềm năng tạo ra những tác động đáng kể đối với con người và hành tinh.

Theo GS. Daniela Rus, điều khiến bà ấn tượng là cách GS. Richard Henry Friend, Chủ tịch Hội đồng Giải thưởng, dẫn dắt các cuộc thảo luận. Ông trân trọng những góc nhìn khác nhau, bảo đảm mọi ý kiến được lắng nghe và xem xét thấu đáo, hướng tới sự đồng thuận giữa các thành viên.

Sự cẩn trọng ấy cho thấy việc vinh danh khoa học không đơn thuần là lựa chọn một phát minh nổi bật. Đằng sau mỗi quyết định còn là trách nhiệm đánh giá những đóng góp thực chất và giá trị lâu dài của thành tựu đối với xã hội.

Từ góc nhìn của một nhà khoa học nghiên cứu AI và robot, GS. Daniela Rus đặc biệt quan tâm đến mối quan hệ giữa các hệ thống tự nhiên và công nghệ do con người tạo ra. Bà dẫn ví dụ về hiệu quả sử dụng năng lượng: Một đứa trẻ có thể hoạt động cả ngày chỉ với năng lượng từ một thanh chocolate, trong khi các hệ thống máy tính cần tiêu thụ lượng năng lượng lớn hơn nhiều để thực hiện những tác vụ phức tạp.

Sự khác biệt này cho thấy khoảng cách giữa hiệu quả năng lượng của tự nhiên và các hệ thống kỹ thuật. Theo bà, những tiến bộ trong công nghệ pin có vai trò thiết yếu trong việc thu hẹp khoảng cách đó, góp phần phát triển công nghệ hiệu quả và bền vững hơn. Bên cạnh đó, việc hiểu rõ các hệ thống tự nhiên và mối liên hệ giữa sức khỏe môi trường với đời sống con người cũng có ý nghĩa quan trọng.

Những vấn đề được GS. Daniela Rus đề cập cho thấy tiến bộ khoa học không chỉ nằm ở khả năng tạo ra công nghệ mạnh mẽ hơn, mà còn ở việc sử dụng tài nguyên hiệu quả và bảo vệ môi trường sống.

GS. Thalappil Pradeep, nhà khoa học được trao Giải Đặc biệt VinFuture dành cho Nhà khoa học đến từ các nước đang phát triển năm 2022. Ảnh: VF

Quan điểm này gặp gỡ cách nhìn của GS. Thalappil Pradeep, nhà khoa học được trao Giải Đặc biệt VinFuture dành cho Nhà khoa học đến từ các nước đang phát triển năm 2022. Bốn năm sau khi được vinh danh, ông trở lại với vai trò thành viên Hội đồng Giải thưởng.

Nếu việc nhận giải mang lại niềm vui và niềm tự hào, vai trò mới đặt lên vai ông trách nhiệm bảo đảm sự khách quan, công bằng trong quá trình đánh giá. Lý do lớn nhất khiến ông tiếp tục đồng hành với VinFuture chính là sứ mệnh và tầm nhìn của giải thưởng.

Theo GS. Thalappil Pradeep, khoa học trước hết phải góp phần cải thiện cuộc sống con người. Tác động của một công trình không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng bài báo quốc tế hay một mô hình triển khai đơn lẻ, mà cần xem xét quy mô tác động, khả năng chi trả, khả năng tiếp cận và mức độ phổ cập của công nghệ.

Quan điểm ấy gắn với hành trình nghiên cứu của chính ông. Những công nghệ xử lý nước do ông và cộng sự phát triển hướng tới mục tiêu giúp nhiều người tiếp cận nguồn nước sạch với chi phí thấp. Sau khi được trao giải năm 2022, nhóm nghiên cứu tiếp tục mở rộng cách tiếp cận, từ giải quyết những bài toán nước sạch riêng lẻ đến xây dựng hệ thống quản trị nguồn nước thông minh, tích hợp trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và Internet vạn vật.

Nhóm đã thành lập Trung tâm Quốc tế về Nước sạch, tạo điều kiện để nhiều người tham gia phát triển và triển khai công nghệ về nước. Theo GS. Thalappil Pradeep, trung tâm đã hỗ trợ hơn 40 doanh nghiệp thành lập và đi vào hoạt động.

Từ câu chuyện này, có thể thấy giá trị của một thành tựu khoa học không chỉ nằm ở phát minh ban đầu, mà còn ở khả năng phát triển, ứng dụng và đưa giải pháp đến với cộng đồng. Khám phá khoa học và tác động xã hội, như cách GS. Thalappil Pradeep nhấn mạnh, không phải hai khái niệm tách rời nhau.

Talk Future năm 2022 tại Đại học VinUni. Ảnh: VF

Kết nối trí tuệ, mở rộng cơ hội cho khoa học toàn cầu

Một điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của VinFuture là sự ghi nhận những đóng góp khoa học không bị giới hạn bởi ranh giới địa lý. Hành trình của GS. Thalappil Pradeep cho thấy các quốc gia đang phát triển hoàn toàn có thể tạo ra những giải pháp mang ý nghĩa toàn cầu.

Chủ nhân của Giải đặc biệt VinFuture 2022, GS Thalappil Pradeep (Ấn Độ) chia sẻ tình yêu với môn Hóa học với sinh viên tại Hà Nội, tháng 12-2022. Ảnh: VF

Theo ông, khu vực Nam Bán cầu đang đối mặt với nhiều thách thức về nguồn nước, an ninh lương thực, y tế, kinh tế tuần hoàn và AI. Tuy nhiên, chính những nhu cầu cấp thiết ấy cũng mở ra cơ hội cho nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.

Ông gọi nhu cầu là “phòng thí nghiệm vĩ đại nhất của nhân loại”. Tại các quốc gia đang phát triển, những bài toán cần lời giải hiện hữu ngay trong đời sống. Điều quan trọng là các nhà khoa học có nhận ra và chuyển hóa những nhu cầu ấy thành cơ hội nghiên cứu hay không.

Các quốc gia này cũng có lực lượng dân số trẻ đông đảo, với nhiều khát vọng phát triển. Theo GS. Thalappil Pradeep, những giải pháp ra đời từ khu vực Nam Bán cầu không chỉ giải quyết thách thức địa phương mà còn có thể mang lại lợi ích cho toàn thế giới.

Nhận định này gợi mở một cách nhìn rộng hơn về khoa học toàn cầu: Những vấn đề cấp thiết của cộng đồng không chỉ là đối tượng cần giải quyết, mà còn có thể trở thành điểm khởi đầu cho các đột phá có giá trị phổ quát.

Trong bối cảnh đó, GS. Thalappil Pradeep nhìn nhận VinFuture như một nhịp cầu kết nối các nhà khoa học vượt qua ranh giới quốc gia và lĩnh vực nghiên cứu. Những thách thức chung có thể hình thành trách nhiệm chung; việc tạo thêm cơ hội hợp tác, hỗ trợ nghiên cứu sẽ giúp giới khoa học cùng tìm kiếm lời giải cho những vấn đề lớn của nhân loại.

Đối với Việt Nam, ý nghĩa của sự kết nối này còn nằm ở việc một giải thưởng có tầm vóc quốc tế được khởi xướng từ một quốc gia đang phát triển. GS. Thalappil Pradeep bày tỏ sự trân trọng đối với những nhà sáng lập VinFuture, bởi họ đã nhận ra rằng các thành tựu khoa học tạo ra tác động tích cực cho xã hội xứng đáng được tôn vinh, đồng thời hiện thực hóa tầm nhìn ấy bằng một giải thưởng có sức lan tỏa toàn cầu.

Vào cuối tháng 8 vừa qua, GS. Rus được Tạp chí Time (Mỹ) bình chọn là 100 nhân vật ảnh hưởng nhất lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) toàn cầu. Ảnh: MIT CSAIL

Cùng chia sẻ góc nhìn này, GS. Daniela Rus đánh giá cao việc VinFuture đặt tiến bộ của nhân loại trong mối quan hệ chặt chẽ với tương lai hành tinh. Theo bà, trong một thế giới có nhiều cơ hội và thách thức đan xen, việc tôn vinh những thành tựu khoa học có ý nghĩa còn góp phần lan tỏa hy vọng và tinh thần lạc quan.

Giá trị của giải thưởng vì thế không chỉ nằm ở những công trình được vinh danh, mà còn ở sự cẩn trọng trong quá trình lựa chọn, những cơ hội hợp tác được mở ra và tinh thần trách nhiệm mà khoa học cần hướng tới.

Khi VinFuture bước vào mùa giải thứ 6, chia sẻ của hai thành viên Hội đồng Giải thưởng tiếp tục làm rõ một thông điệp: Thành tựu khoa học cần được nhìn nhận không chỉ qua những gì khám phá được, mà còn qua những giá trị có thể đóng góp cho xã hội. Tôn vinh những công trình xuất sắc là bước khởi đầu; đưa tri thức đến gần hơn với đời sống, giải quyết các nhu cầu thiết thực và góp phần bảo vệ tương lai hành tinh mới là đích đến lâu dài của khoa học.