Xây dựng thế hệ nhân lực mới cho năng lượng nguyên tử

Việc mở rộng ứng dụng năng lượng nguyên tử trong y tế, nông nghiệp, công nghiệp, môi trường cùng với triển khai điện hạt nhân đang đặt ra nhu cầu lớn về nguồn nhân lực. Không chỉ bổ sung số lượng, Việt Nam cần xây dựng cơ cấu nhân lực phù hợp, phát triển đội ngũ chuyên gia có khả năng nghiên cứu, làm chủ công nghệ, đồng thời đáp ứng yêu cầu quản lý và bảo đảm an toàn, an ninh hạt nhân.

Yêu cầu nguồn nhân lực liên ngành

Việt Nam đã hình thành nền tảng nhân lực trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử qua nhiều năm nghiên cứu, đào tạo và triển khai ứng dụng. Đội ngũ cán bộ của Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam cùng các trường đại học, bệnh viện, cơ sở nghiên cứu và doanh nghiệp đã từng bước làm chủ, triển khai nhiều ứng dụng công nghệ hạt nhân trong y tế, nông nghiệp, công nghiệp, tài nguyên và môi trường, quan trắc phóng xạ và bảo đảm an toàn bức xạ. Tuy nhiên, yêu cầu đối với nguồn nhân lực đang thay đổi khi lĩnh vực năng lượng nguyên tử bước vào giai đoạn phát triển mới.

Luật Năng lượng nguyên tử xác định đẩy mạnh phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình là một trong những chính sách của Nhà nước, nhằm phục vụ phát triển kinh tế-xã hội, bảo vệ môi trường, nâng cao chất lượng đời sống Nhân dân và góp phần bảo đảm an ninh năng lượng. Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050 cũng đặt mục tiêu mở rộng ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ trong các ngành kinh tế-kỹ thuật, đồng thời đưa các nhà máy điện hạt nhân vào vận hành an toàn, hiệu quả. Những mục tiêu này đặt ra yêu cầu phát triển nguồn nhân lực cả về số lượng, cơ cấu và năng lực chuyên môn, từ nghiên cứu, ứng dụng, vận hành đến quản lý và bảo đảm an toàn, an ninh hạt nhân.

Theo Tiến sĩ Trần Chí Thành, Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, khi quy mô và phạm vi ứng dụng năng lượng nguyên tử tiếp tục được mở rộng, nhất là trong bối cảnh Việt Nam phát triển điện hạt nhân, nguồn nhân lực hiện có chưa thể đáp ứng đầy đủ nhu cầu dài hạn. Yêu cầu đặt ra là chuẩn bị một thế hệ nhân lực mới cả về số lượng, chất lượng và cơ cấu chuyên môn, đồng thời duy trì đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm, đào tạo lực lượng kế cận và có chính sách thu hút nhân lực trẻ, người Việt Nam ở nước ngoài cũng như chuyên gia quốc tế.

Nguồn nhân lực cho lĩnh vực hạt nhân cũng không chỉ giới hạn ở kỹ sư hay chuyên gia vật lý hạt nhân. Quá trình đưa công nghệ hạt nhân vào sản xuất và đời sống đòi hỏi đội ngũ nhân lực liên ngành, từ vật lý, kỹ thuật hạt nhân, hóa học phóng xạ, vật liệu, điện, điện tử, tự động hóa đến công nghệ thông tin, mô phỏng tính toán, trí tuệ nhân tạo, y học hạt nhân, sinh học, nông nghiệp, môi trường và an toàn bức xạ.

Nhiều chuyên gia cho rằng, ở từng lĩnh vực, yêu cầu về nhân lực có những đặc thù riêng. Trong y tế, bên cạnh chuyên gia về đồng vị phóng xạ và thiết bị bức xạ cần có bác sĩ, kỹ sư, chuyên gia vật lý y khoa và dược phóng xạ. Trong nông nghiệp, công nghệ bức xạ cần được kết hợp với sinh học, công nghệ sau thu hoạch và công nghệ giống; trong công nghiệp là sự kết hợp giữa kỹ thuật hạt nhân với cơ khí, vật liệu, điện tử và tự động hóa. Đối với lĩnh vực môi trường, nhân lực quan trắc phóng xạ rất cần kiến thức về công nghệ dữ liệu, mô hình lan truyền, khí tượng thủy văn và phân tích rủi ro.

Do đó, bài toán đặt ra không đơn thuần là tăng số lượng người được đào tạo mà quan trọng hơn là hình thành cơ cấu nhân lực phù hợp và các nhóm chuyên gia có khả năng làm chủ công nghệ. Quá trình đào tạo cần gắn với các chương trình, dự án thực tế, tạo điều kiện để người học tiếp cận lò phản ứng nghiên cứu, phòng thí nghiệm, cơ sở chiếu xạ, thiết bị y tế hạt nhân, hệ thống quan trắc phóng xạ, cơ sở công nghiệp và các dự án nghiên cứu, phát triển.

Hợp tác quốc tế và đào tạo tại các quốc gia có nền công nghiệp hạt nhân phát triển tiếp tục được xác định là một trong những hướng quan trọng để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Theo Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, định hướng đào tạo cần xuyên suốt từ nền tảng đến ứng dụng, từ nghiên cứu đến công nghiệp, với mục tiêu không chỉ đáp ứng nhân lực vận hành mà từng bước xây dựng đội ngũ có khả năng nghiên cứu, thiết kế, làm chủ, cải tiến và phát triển công nghệ hạt nhân phù hợp với nhu cầu của Việt Nam.

Nâng cao năng lực quản lý và pháp quy hạt nhân

Cùng với đội ngũ nghiên cứu, ứng dụng và vận hành, việc phát triển điện hạt nhân còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về nguồn nhân lực quản lý nhà nước và pháp quy hạt nhân. Đây là lực lượng thực hiện các nhiệm vụ thẩm định, thanh tra, kiểm tra, giám sát an toàn, ứng phó sự cố và hỗ trợ kỹ thuật, bảo đảm các cơ sở hạt nhân được quản lý và vận hành theo yêu cầu an toàn.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Linh, Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (Bộ Khoa học và Công nghệ), việc chuẩn bị đội ngũ này phải được thực hiện theo lộ trình dài hạn, xuất phát từ nhu cầu của từng vị trí việc làm. Bên cạnh đào tạo thế hệ cán bộ mới, cần tiếp tục bồi dưỡng, cập nhật kiến thức, nâng cao năng lực chuyên sâu và phát huy kinh nghiệm của đội ngũ hiện có, đặc biệt chú trọng năng lực thực hành, an toàn, an ninh và ứng phó sự cố. Phát triển nguồn nhân lực quản lý nhà nước và pháp quy hạt nhân được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm để triển khai Chương trình phát triển điện hạt nhân và Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050. Theo Quyết định số 893/QĐ-TTg ngày 20/5/2026, Cục An toàn bức xạ và hạt nhân sẽ giữ vai trò đầu mối xây dựng chuẩn năng lực, điều phối công tác đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực phục vụ phát triển điện hạt nhân.

Chia sẻ về kế hoạch đào tạo, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Linh cho biết, cùng với các chương trình đào tạo trong nước, Cục sẽ tăng cường hợp tác với Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA), các cơ quan pháp quy hạt nhân và tổ chức hỗ trợ kỹ thuật của các quốc gia có ngành công nghiệp hạt nhân phát triển, trong đó có Liên bang Nga, nhằm tiếp nhận hỗ trợ kỹ thuật, chuyển giao tri thức và kinh nghiệm. Trọng tâm là xây dựng đội ngũ cán bộ có năng lực thẩm định, thanh tra, kiểm tra, giám sát, ứng phó sự cố và hỗ trợ kỹ thuật đối với nhà máy điện hạt nhân, lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) và các công nghệ hạt nhân tiên tiến.

Thời gian qua, đã có một số chuyên gia của Cục An toàn bức xạ và hạt nhân và các cơ quan, đơn vị liên quan được cử đi đào tạo tại Liên bang Nga nhằm tăng cường năng lực chuyên môn trong các hoạt động khảo sát, lựa chọn và đánh giá địa điểm nhà máy điện hạt nhân; thẩm định hồ sơ phê duyệt địa điểm nhà máy điện hạt nhân và lò phản ứng hạt nhân nghiên cứu; đồng thời nâng cao năng lực chuẩn bị cơ sở kỹ thuật phục vụ các quyết định của cơ quan quản lý nhà nước.

Thông qua các chương trình đào tạo, Cục An toàn bức xạ và hạt nhân hướng tới từng bước làm chủ công tác thẩm định, thanh tra, kiểm tra và giám sát an toàn nhà máy điện hạt nhân; đồng thời hình thành đội ngũ cán bộ quản lý và chuyên gia pháp quy hạt nhân có trình độ cao, đáp ứng yêu cầu phát triển điện hạt nhân trong giai đoạn mới.