Công nghệ lõi luôn có vai trò đặc biệt quan trọng trong sự phát triển của mỗi quốc gia, cả trong giai đoạn hiện nay và nhiều năm tới. Nhưng chúng ta không thể có được công nghệ lõi nếu không có những phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu và cơ sở thử nghiệm, nơi những ý tưởng được kiểm chứng, một mẫu thử được chế tạo, một sản phẩm được đo kiểm và chứng nhận trước khi đến với thị trường.
Vì vậy, phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu có vai trò rất quan trọng, không đơn thuần là nơi đặt máy móc, đây là “chiếc nôi”, là mái nhà, là môi trường rèn luyện của các nhà khoa học, từ đó kết nối viện, trường với doanh nghiệp, và tạo ra dữ liệu tin cậy đối với các lĩnh vực công nghệ chiến lược, như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), năng lượng mới, vật liệu tiên tiến hay công nghệ sinh học. Thực tế cho thấy, nếu chúng ta không có hệ thống thử nghiệm đủ mạnh, các nghiên cứu sẽ có nguy cơ bị dừng ở các bài báo công bố, sản phẩm làm ra khó vượt qua cửa kiểm định.
Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, qua khảo sát 113 cơ sở thí nghiệm, nghiên cứu thử nghiệm trọng điểm thuộc 23 đầu mối lớn, hệ thống hiện có hơn 1.200 nhân lực chuyên trách, hơn 5.500 công bố khoa học trong 5 năm và hơn 600 hợp đồng dịch vụ, chuyển giao. Những con số nêu trên cho thấy các phòng thí nghiệm của chúng ta đã và đang hoạt động có hiệu quả.
Tuy nhiên, trong 16 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia được đầu tư giai đoạn 2000-2013, có tới 78% thiết bị đã trên 10 năm tuổi, phần lớn lạc hậu và thiếu phụ tùng thay thế. Khoảng 30% cơ sở được khảo sát hoạt động dưới 50% công suất hoặc chưa đạt hiệu quả do thiếu kinh phí duy trì và thiếu kết nối với nhu cầu thị trường. Hạ tầng nghiên cứu lại phân tán, thiếu đồng bộ giữa các khâu nghiên cứu, chế tạo mẫu, thử nghiệm, đo kiểm và chứng nhận.
Thực trạng nêu trên đã và đang đặt ra cho các bộ, ngành liên quan bài toán về đầu tư thực chất, bài bản, quyết liệt và vận hành, bảo trì, bảo dưỡng hệ thống phòng thí nghiệm đạt hiệu quả cao nhất.
Bộ Khoa học và Công nghệ đã xác định bốn điểm nghẽn chính cần tháo gỡ để phát triển mạnh mẽ hệ thống phòng thí nghiệm, đáng chú ý là những hạn chế đó đang có liên quan chặt chẽ với nhau. Trong đó, quá trình đầu tư dường như bị phân tán khi mỗi bộ, ngành, địa phương, trường đại học thực hiện theo nhu cầu riêng, dẫn đến trùng lặp thiết bị ở một số nơi, đồng thời thiếu hụt ở nơi khác. Nguồn lực vốn đã không dồi dào lại bị chia nhỏ, việc liên kết bị hạn chế, khó hình thành những trung tâm đủ mạnh.
Một trong những vấn đề cần giải quyết sớm là nhiều nơi tập trung đầu tư xây dựng phòng thí nghiệm mà chưa dành nguồn lực cho việc quan trọng hơn, cụ thể: Chi phí điện, hóa chất, hiệu chuẩn, bảo trì, thay thế linh kiện… Đây chính là một trong những nguyên nhân sâu xa khiến thiết bị xuống cấp và đạt công suất thấp. Bên cạnh đó, hệ thống phòng thí nghiệm không thể thiếu những kỹ thuật viên giỏi, chuyên gia vận hành thiết bị và nhà quản lý tốt; vì vậy cần tiếp tục có những cơ chế đãi ngộ, tuyển dụng đặc thù để thu hút, giữ chân người giỏi, người tài.
Để có được hệ thống phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu thật sự hiện đại và hoạt động hiệu quả cao, trước hết, chúng ta cần nắm rõ thực trạng, thế mạnh, điểm yếu, hạn chế hiện nay của các phòng thí nghiệm... để xây dựng, hình thành cơ sở dữ liệu và bản đồ năng lực, từ đó quyết định hướng đầu tư, phát triển phù hợp. Khi có dữ liệu và bản đồ năng lực, các cơ quan chức năng sẽ xác định rõ giá trị của các thiết bị, ai đang khai thác, khai thác đến đâu… và có phương án phân bổ đầu tư có trọng tâm, thay vì dàn trải.
Một nền khoa học không thể vươn xa nếu công cụ phục vụ không hiện đại, chậm đổi mới, thiếu bảo dưỡng. Các đơn vị chức năng cần đầu tư tập trung, bài bản hơn, quyết liệt hơn, đồng thời phải biết giữ gìn, khai thác cơ sở nghiên cứu sau khi đầu tư. Khi những phòng thí nghiệm trọng điểm trở nên hiện đại và vận hành liên tục, được mở để dùng chung cũng là lúc chúng ta có thể tự tin bước vào cạnh tranh công nghệ chiến lược, đưa đất nước vững vàng vượt qua thử thách.










Ý kiến bạn đọc