Xây dựng nhân lực làm chủ công nghiệp vật liệu

Nghị quyết số 57-NQ/TW và Kết luận số 83-KL/ TW ngày 8/8/2026 của Bộ Chính trị về phát triển công nghiệp vật liệu Việt Nam xác định đây là ngành công nghiệp nền tảng, giữ vai trò then chốt đối với năng lực tự chủ chiến lược, sức cạnh tranh quốc gia và khả năng làm chủ công nghệ lõi.

Từ nhận thức đến hành động, yêu cầu đặt ra là xác định đúng hướng đi, cụ thể hóa thành chương trình, nhiệm vụ và kết quả có thể kiểm chứng. Trọng tâm là tổ chức đồng bộ chuỗi đào tạo-nghiên cứu khoa học-đổi mới sáng tạo-sản xuất công nghiệp, trong đó Nhà nước kiến tạo thể chế, đầu tư hạ tầng chiến lược; doanh nghiệp đặt hàng, tổ chức sản xuất; viện, trường phát triển tri thức, công nghệ và nhân lực; địa phương tổ chức thực hiện gắn với lợi thế và yêu cầu phát triển.

Hiện nay, tại một số cơ sở giáo dục, hệ thống đào tạo từ đại học đến tiến sĩ cùng mạng lưới khoa, trung tâm, phòng thí nghiệm đã tạo nền tảng thuận lợi cho phát triển công nghiệp vật liệu và các ngành công nghệ chiến lược. Mục tiêu không chỉ là đào tạo nhân lực làm chủ công nghệ, mà hướng tới hình thành đội ngũ có khả năng tạo ra vật liệu, quy trình và sản phẩm mới, đưa tri thức từ phòng thí nghiệm vào năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và đất nước. Tuy nhiên, để hình thành hệ sinh thái vật liệu có khả năng đi từ nghiên cứu đến sản xuất vẫn còn điểm nghẽn cần tháo gỡ.

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đức Hòa, Phó Hiệu trưởng Trường Vật liệu (Đại học Bách khoa Hà Nội), hiện nay đào tạo và nghiên cứu còn có nguy cơ phân mảnh theo chuyên môn, dự án và thiết bị. Bên cạnh đó, năng lực chuyển giao từ mẫu phòng thí nghiệm lên quy mô thử nghiệm còn hạn chế, đòi hỏi đầu tư dây chuyền sản xuất thử nghiệm, năng lực thiết kế cho sản xuất, đánh giá độ tin cậy, chuẩn hóa và đội ngũ kỹ thuật chuyên trách. Đặc biệt, hệ sinh thái nhân lực phải được phát triển đồng bộ, không chỉ có giảng viên, nhà khoa học mà còn cần kỹ sư nghiên cứu, kỹ thuật viên phòng thí nghiệm, chuyên gia dữ liệu, sở hữu trí tuệ và quản trị công nghệ… Đây là những mắt xích quan trọng nhưng chưa được đầu tư tương xứng.

Từ thực tiễn đó, Kết luận số 83-KL/TW đã xác định mục tiêu xây dựng Chiến lược quốc gia phát triển công nghiệp vật liệu đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 trong năm 2026, hình thành cơ sở dữ liệu quốc gia về ngành vật liệu trong năm 2027, phấn đấu hình thành từ 3 đến 5 trung tâm nghiên cứu vật liệu quốc gia vào năm 2028. Đến năm 2030 làm chủ một số công nghệ chế biến sâu đất hiếm, vật liệu bán dẫn, vật liệu pin và nâng tỷ lệ nội địa hóa một số vật liệu chiến lược lên 50%.

Để chủ trương trên sớm đi vào cuộc sống, chính sách phát triển công nghiệp vật liệu cần được thiết kế theo một chuỗi liên kết đồng bộ từ đào tạo, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo đến sản xuất công nghiệp và phát triển thị trường. Theo Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Nguyễn Đình Đức, Giám đốc Phòng Thí nghiệm Vật liệu và Kết cấu tiên tiến, nguyên Chủ tịch Hội đồng Trường đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội), các đại học lớn cần thay đổi mô hình đào tạo theo hướng đa tầng, liên ngành và gắn chặt với công nghiệp. Cần có những chương trình đào tạo về vật liệu và các lĩnh vực liên quan hiện đại, có nền tảng khoa học cơ bản sâu và vững chắc; đào tạo một lực lượng lớn kỹ sư vững về vật lý, cơ học, hóa học, điện tử, tự động hóa, mô phỏng số, kiểm định và tiêu chuẩn kỹ thuật.

Một điểm rất quan trọng nữa là phải xây dựng các nhóm nghiên cứu mạnh, đầu tư có trọng tâm trọng điểm để các nhóm này nghiên cứu phát triển các công nghệ lõi, công nghệ cao về vật liệu và composite tiên tiến. Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đức Hòa dẫn chứng thực tiễn, Trường Vật liệu (Đại học Bách khoa Hà Nội) từng bước xây dựng phát triển quan hệ hợp tác theo ba tầng. Tầng thứ nhất là hợp tác đào tạo doanh nghiệp tham gia xây dựng học phần, giảng dạy chuyên đề, tiếp nhận thực tập và tuyển dụng. Tầng thứ hai là hợp tác nghiên cứu theo nhiệm vụ: Hai bên cùng xác định chỉ tiêu kỹ thuật, mốc đánh giá và quyền sở hữu trí tuệ. Tầng thứ ba là đồng kiến tạo hệ sinh thái: Xây dựng phòng thí nghiệm liên kết, chương trình nghiên cứu dài hạn, trung tâm xuất sắc hoặc doanh nghiệp khởi nguồn từ công nghệ của trường đại học.

Đến nay, nhà trường có mạng lưới hợp tác doanh nghiệp rộng khắp, trong đó có thể kể đến như: Samsung, LG, Viettel, Tập đoàn Hòa Phát, Tập đoàn Dệt May Việt Nam, Seoul semiconductor Vietnam… Đây là mạng lưới đối tác quan trọng để nhà trường gắn hoạt động đào tạo và nghiên cứu vật liệu với nhu cầu thực tiễn của các ngành điện tử, bán dẫn, luyện kim, cơ khí-ô-tô, dệt may và sản xuất công nghiệp.

Từ góc độ nghiên cứu, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Quốc Tiến, Phó Viện trưởng Khoa học Vật liệu (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cho biết, con người là yếu tố quyết định chất lượng và sức cạnh tranh của nền khoa học vật liệu. Do vậy, cần có chính sách thu hút các nhà khoa học trẻ có năng lực, nhà khoa học đã thành danh và giữ chân những nhà khoa học đã và đang cống hiến; đặc biệt trong các lĩnh vực bán dẫn, vật liệu 2D, năng lượng hydro, AI trong khoa học vật liệu, vật liệu lượng tử, y sinh và chiến lược... Đồng thời, cần phát triển các chương trình đào tạo gắn với phòng thí nghiệm, doanh nghiệp và các trung tâm nghiên cứu quốc tế; tạo điều kiện để nghiên cứu sinh, kỹ sư và các nhà khoa học trẻ được tham gia trực tiếp vào những dự án công nghệ quy mô lớn.