Kỳ cuối: Kiến tạo hệ sinh thái kinh tế số

Đưa nông sản lên không gian số mở ra cánh cửa thị trường mới, nhưng với đồng bào vùng cao, hành trình ấy còn lắm gian nan khi các “điểm nghẽn” về địa lý, hạ tầng, viễn thông, kỹ năng số và khả năng đáp ứng thị trường… còn hiện hữu. Để chợ số thực sự tạo ra giá trị bền vững, Tuyên Quang cần một hệ sinh thái kinh tế số đồng bộ, trong đó chính quyền kiến tạo, kết nối, doanh nghiệp, HTX và người dân cùng đồng hành, mở lối cho nông sản vươn xa.

►Kỳ 1: Gùi nông sản qua miền sóng số

►Kỳ 2: Công nghệ chắp cánh sản vật quê

Đông gian hàng, thưa đơn hàng

Một lọ mật ong Bạc hà nguyên chất loại 500 ml được khách hàng ở Thành phố Hồ Chí Minh đặt mua qua Facebook với giá 378.000 đồng. Trên màn hình điện thoại, đơn hàng, địa chỉ người nhận hiện rõ, giá bán được niêm yết công khai. Nhưng với chị Vương Thị Sinh, xã Đồng Văn, hành trình đưa sản phẩm đến tay khách hàng mới chỉ bắt đầu. Mật ong phải được kiểm tra, đóng gói, chèn chống va đập, đưa đến điểm gửi rồi chờ đơn vị vận chuyển vượt hàng nghìn kilômét. Chỉ khi hàng đến nơi an toàn, khách nhận hàng, thanh toán và tiền được đối soát, đơn hàng ấy mới thực sự hoàn tất. Chị Sinh chia sẻ: “Nhiều đơn hàng ảo, người mua đặt nhưng khi gọi điện xác nhận thì họ không lấy, có đơn hàng vận chuyển đến nơi nhưng khách lại hủy, chưa kể những rủi ro trong quá trình vận chuyển”.

Trên sàn thương mại điện tử tỉnh Tuyên Quang (dacsantuyenquang.net), hiện có 329 sản phẩm của hơn 100 đơn vị sản xuất, HTX, doanh nghiệp. Các sản phẩm đều thuộc nhóm OCOP, nông nghiệp nông thôn tiêu biểu và đặc sản địa phương. Thế nhưng, từ đầu năm đến nay, hoạt động giao dịch trên sàn hầu như chưa có chuyển biến đáng kể.

Ra mắt mô hình Kết nối số - Nông, lâm sản và dược liệu xã Bình An.

Theo ông Trần Huy Đông, Trưởng phòng Xúc tiến thương mại, Trung tâm Khuyến công và Xúc tiến công thương tỉnh: “Gian hàng đông nhưng đơn hàng thưa thớt. Một phần nguyên nhân do sàn đang trong quá trình tích hợp, hoàn thiện sau sáp nhập tỉnh, nhưng nguyên nhân chính là việc quảng bá, tiếp cận khách hàng còn rất hạn chế. Các chủ thể chưa phối hợp chặt chẽ với đơn vị quản lý sàn để thúc đẩy hoạt động”.

Trong phiên livestream sáng 08/8/2026 tại vườn sâm bố chính của ông Chu Văn Thắng, thôn Bản Vả, xã Kiên Đài, có sự tham gia trực tiếp của Bí thư Đảng ủy xã Lâm Thị Hồng Ngân và Chủ tịch UBND xã Bùi Mạnh Hùng, chỉ sau 90 phút phát sóng đã thu về hơn 52 triệu đồng. Với những phiên có hiệu ứng truyền thông mạnh như vậy, lượng đơn đặt mua hoa sâm tươi, củ sâm, trà hoa sâm mật ong tăng đột biến, vượt khả năng thu hái và sơ chế tức thời tại vườn. Tuy nhiên, sau phiên livestream, lượng hàng tiêu thụ qua mạng vẫn chiếm tỷ lệ nhỏ so với thực tế

Rõ ràng, giữa hoạt động quảng bá và tổ chức bán hàng vẫn còn khoảng trống phối hợp cần sự vào cuộc của các bên, xây dựng cơ chế theo dõi từ lượt tiếp cận, tỷ lệ chốt đơn đến giao hàng thành công, doanh thu và lợi nhuận thực tế để có đánh giá và vận hành phù hợp.

Đường sóng chưa qua hết núi

Không gian số dù đã mở rộng thị trường, nhưng địa hình vùng cao vẫn là phép thử để những đơn hàng đến được tay người tiêu dùng. Ở Đồng Văn, Mèo Vạc, Hoàng Su Phì, nhiều sản phẩm được làm ra từ những hộ gia đình phân tán theo sườn núi, thung lũng. Khoảng cách từ nơi sản xuất đến điểm tập kết không chỉ tính bằng kilômét mà còn bằng độ dốc, thời gian di chuyển và điều kiện giao thông. Với mật ong, chè hay nông sản khô, vận chuyển có phần thuận lợi hơn; nhưng với rau, quả tươi, thời gian và điều kiện bảo quản lại quyết định trực tiếp đến chất lượng hàng hóa. Chưa kể quãng đường xa, dốc núi cũng làm phát sinh chi phí vận chuyển, gây khó khăn trong cạnh tranh giá cả trên thị trường.

Cùng với trở lực về vận chuyển, hạ tầng viễn thông chưa đồng đều cũng tạo ra khoảng cách tiếp cận thị trường. Theo Đề án phát triển kinh tế số tỉnh Tuyên Quang giai đoạn 2026 - 2030, toàn tỉnh có 3.130 trạm BTS đang hoạt động, trong đó 593 trạm 5G; cáp quang đã phủ đến 100% trung tâm xã, phường. Tuy nhiên, vẫn còn 57 thôn lõm sóng, trong đó 22 thôn chưa có điện lưới quốc gia. Những con số ấy cho thấy phía sau độ phủ hạ tầng ở cấp xã vẫn còn những khoảng trống kết nối tại các thôn bản xa trung tâm. Ở nơi sóng điện thoại chập chờn, điện chưa ổn định, việc cập nhật gian hàng, tiếp nhận đơn hàng, thanh toán trực tuyến hay livestream bán sản phẩm đều gặp trở ngại.

Chưa kể, phần lớn người dân Tuyên Quang là đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, kỹ năng sử dụng điện thoại thông minh, intenet hạn chế nên lúng túng khi tạo gian hàng, tính giá thành, quản lý đơn hàng, chăm sóc khách hàng hoặc xử lý khiếu nại. Mặt khác, đơn hàng ảo, lừa đảo thanh toán, tài khoản giả mạo, tranh chấp giao dịch hay thay đổi chính sách, phí dịch vụ của sàn đều có thể ảnh hưởng đến người bán. Nếu chỉ dựa vào một kênh bán hàng mà chưa xây dựng được thương hiệu và tệp khách hàng riêng, HTX khó chủ động trước biến động của thị trường trực tuyến.

Trao “chìa khóa” mở cánh cửa kinh tế số

Hợp tác xã Nông lâm nghiệp và Dịch vụ thương mại tổng hợp Po Mỷ, xã Đồng Văn đưa mật ong bạc hà, lê, khoai sâm và nhiều đặc sản địa phương lên các sàn thương mại điện tử như Shopee, Lazada, TikTok Shop; đồng thời khai thác website, fanpage, video ngắn và livestream để tiếp cận khách hàng. Mỗi năm, HTX bao tiêu khoảng 4.000 lít mật ong bạc hà, 80 tấn lê, 90 tấn khoai sâm, liên kết với khoảng 50 hộ dân, doanh thu đạt gần 2 tỷ đồng.

Chỉ trong khoảng 45 phút livestream chương trình “Chợ đêm trên mây”, hơn 1.000 chiếc bánh chưng đặc sản cao nguyên đá Đồng Văn được tiêu thụ. Khoảng 90% khách hàng của HTX đến từ các kênh trực tuyến. Nhiều đơn hàng cũng đặt lên vai HTX áp lực lớn về nguồn nguyên liệu, vốn, nhà xưởng, chế biến và tổ chức chuỗi cung ứng, bởi vùng cao thiếu đất sản xuất, sản lượng nông sản hạn chế, việc đáp ứng nguồn hàng ổn định thường xuyên gặp nhiều khó khăn.

Đối với các hộ sản xuất nhỏ lẻ, bà con thiếu vật tư đóng gói chuyên dụng tại chỗ (thùng xốp, túi hút chân không, tem nhãn, dụng cụ bảo quản lạnh) và chưa có quy trình sơ chế chuẩn hóa. Khi khâu thu hoạch - đóng gói - giao nhận làm thủ công, thiếu đồng bộ, nông sản rất dễ xuống cấp trước khi kịp gửi đi.

Từ câu chuyện thực tế trên cho thấy, khi thị trường số càng rộng mở càng đòi hỏi sản xuất phải được tổ chức bài bản hơn theo chuỗi giá trị. Địa phương cần quy hoạch vùng nguyên liệu và hỗ trợ đơn vị trong liên kết sản xuất, đảm bảo mỗi đơn hàng được chốt trên “đám mây” sẽ được giao thành công trong thực tiễn.

Cùng với đó, các cấp ngành “cầm tay chỉ việc”, hỗ trợ người dân nâng cao năng lực số. Hằng năm, Sở Công thương tổ chức 2 - 3 lớp tập huấn cho khoảng 300 chủ thể, tập trung vào kỹ năng đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử, quay dựng video và quảng bá sản phẩm. Năm 2026, Sở Khoa học và Công nghệ tổ chức 22 lớp tập huấn, bồi dưỡng kỹ năng, chuyển giao giải pháp công nghệ tại 53 xã, phường; hướng dẫn các tổ công nghệ số cộng đồng tại 23 xã với 4.641 lượt học viên. Đây là mạng lưới quan trọng để đưa kỹ năng số đến gần hơn với người dân, nhất là những địa bàn còn hạn chế về khả năng tiếp cận công nghệ. Hình thành đội ngũ tư vấn viên số tại cơ sở, kết nối HTX với sàn thương mại điện tử, doanh nghiệp vận chuyển và đơn vị thanh toán. Khi người dân thực sự cầm được chiếc chìa khóa công nghệ, cánh cửa kinh tế số mới mở ra bền vững.

Xây dựng hệ sinh thái logistics

Đề án phát triển kinh tế số tỉnh Tuyên Quang giai đoạn 2026 - 2030 đặt mục tiêu đến năm 2030, tỷ trọng kinh tế số đạt 20% GRDP; tối thiểu 60% doanh nghiệp nhỏ và vừa ứng dụng công nghệ số; ít nhất 5% tổng số hộ gia đình duy trì hoạt động kinh tế số tạo thu nhập thực chất. Đây không chỉ là những con số về quy mô ứng dụng công nghệ, mà còn đặt ra yêu cầu chuyển từ hiện diện trên môi trường mạng sang tạo ra giá trị kinh tế. Tinh thần ấy chính là bước cụ thể hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Để đạt mục tiêu, tỉnh từng bước tổ chức lại con đường đi của hàng hóa. Chuyển từ sản xuất phân tán sang liên kết theo chuỗi giá trị, đảm bảo sản lượng, chất lượng và thời gian cung ứng. Tỉnh ưu tiên hình thành mạng lưới logistics nông sản tại các vùng có sản lượng tập trung. Đầu tư hạ tầng số đi cùng hạ tầng logistics và chế biến.

Mới đây, tỉnh đã phối hợp với Tập đoàn Viễn thông Quân đội Viettel đưa thiết bị Starlink - công nghệ vệ tinh quỹ đạo tầm thấp (LEO) tại 48 điểm “trắng” về sóng đang tạo ra bước ngoặt lịch sử, mở ra cánh cửa tri thức, thu hẹp khoảng cách số, đưa đồng bào vùng sâu, vùng xa đến gần hơn với nhịp sống hiện đại.

Các sở, ngành khai thác nền tảng số quốc gia, nền tảng dữ liệu dùng chung và nền tảng của doanh nghiệp; khuyến khích cung cấp theo mô hình dịch vụ, có khả năng kết nối, trích xuất và di chuyển dữ liệu, bảo đảm khả năng chuyển đổi nhà cung cấp dịch vụ khi cần thiết. Khi có thông tin dữ liệu về thị trường, người dân mới có căn cứ điều chỉnh sản xuất; HTX chủ động kế hoạch thu mua; doanh nghiệp tính toán vận chuyển và phân phối. Công nghệ không chỉ giúp bán hàng nhanh hơn, mà còn giúp sản xuất đúng nhu cầu, giảm rủi ro và nâng cao giá trị sản phẩm.

Đặc biệt, các địa phương chuyển từ phổ cập kỹ năng số sang hình thành năng lực kinh doanh số. Tỉnh xác định không lấy số lượng tài khoản, gian hàng, mã QR hay lượt tập huấn làm kết quả đo lường của kinh tế số. Mà cần theo dõi số đơn giao thành công, doanh thu thực nhận, lợi nhuận sau chi phí, số khách hàng quay lại và mức thu nhập tăng thêm của hộ dân. Những mô hình không phát sinh giao dịch phải được đánh giá nguyên nhân để điều chỉnh; mô hình hiệu quả cần được tổng kết, nhân rộng trên cơ sở điều kiện thực tế của từng địa bàn. Chính quyền không làm thay người dân việc kinh doanh, nhưng phải tạo được môi trường để người dân có thể kinh doanh và phát triển. Hiện nay, toàn tỉnh duy trì trên 260 mô hình chợ 4.0, có trên 1.000 hộ, cá nhân kinh doanh thương mại điện tử, với doanh thu 329,903 tỷ đồng.

Chợ phiên vẫn họp theo nhịp điệu quen thuộc của núi rừng, nơi đồng bào gặp gỡ, trao đổi sản vật và gìn giữ phong tục qua nhiều thế hệ. Chợ số không thay thế không gian văn hóa ấy, mà mở thêm con đường để sản phẩm bản làng vượt qua giới hạn địa lý, đến với những thị trường rộng lớn hơn. Từ phiên chợ quê đến một đơn hàng ở đô thị, từ sản vật của một hộ dân đến sản phẩm mang thương hiệu địa phương và vươn ra thế giới, hành trình ấy không thể chỉ dựa vào chiếc điện thoại thông minh hay một phiên livestream đơn độc. Hành trình ấy là con đường có hoạch định chiến lược của nhà nước, có chung tay của doanh nghiệp, HTX và tinh thần chuyển đổi số của người dân.

Bài, ảnh: BIỆN LUÂN, THU PHƯƠNG, LÊ DUY