“Báu vật” của miền đá

Bò vàng H’Mông chiếm khoảng 2% tổng đàn bò Việt Nam nhưng giữ vị thế độc tôn về giá trị văn hóa bản địa, chất lượng và giá bán. Trong chiến lược xây dựng thương hiệu Bò quốc gia, Bộ Nông nghiệp và Môi trường lựa chọn bò H’Mông Tuyên Quang để thực hiện dự án. Từ mô hình thử nghiệm, “4 nhà” đang liên kết xây dựng quy trình nuôi bò theo chuẩn chất lượng để nâng tầm giá trị.

Bò H’Mông được chăn nuôi theo quy trình kỹ thuật nghiêm ngặt tại HTX Cát Lý, xã Thuận Hòa để tăng tỷ lệ mỡ giắt.

Nguồn thu nhập ổn định

Trên vùng cực Bắc, nơi điều kiện tự nhiên và thời tiết khắc nghiệt, có một thực thể sống đã trở thành biểu tượng của sức mạnh và sự kiên cường, đó là bò vàng H’Mông. Đây là giống bò bản địa quý, được đồng bào dân tộc Mông thuần hóa và chăn nuôi từ lâu đời, gắn liền với lịch sử, văn hóa, đời sống sinh hoạt của người dân vùng cao. Với họ, bò vàng không chỉ là vật nuôi thông thường mà là “báu vật”, người bạn thân thiết, “đầu cơ nghiệp” và là sinh kế bền vững.

Giống bò này thích nghi rất tốt với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, có khả năng chịu lạnh, chịu kham khổ, sức đề kháng cao, thể trạng to lớn, con đực nặng trung bình 450 - 500 kg, đặc biệt có những cá thể đạt trọng lượng 700 - 800 kg; con cái nặng 300 - 400 kg, cho năng suất thịt cao. Theo các nhà nghiên cứu, đây là giống bò bản địa thuần chủng duy nhất tại Việt Nam có khả năng chịu lạnh xuống dưới 0 độC và tận dụng nguồn thức ăn nghèo từ cây ngô, cỏ dại để chuyển hóa thành chất lượng thịt vượt trội.

Anh Vàng Chá Thào, hộ chăn nuôi lâu năm tại xã Đồng Văn chia sẻ. “Ở đây đá nhiều hơn đất, máy móc không vào được nương, chỉ bò vàng có thể cày trên nương đá. Lúc cần, bán một con bò là có tiền cho con đi học, có tiền sửa nhà. Nó là kho báu di động giữa rừng đá này”.

Hiện nay, toàn tỉnh có 105.587 con bò H’Mông, sản lượng thịt hơi xuất chuồng hằng năm trên 3.960 tấn. Không dừng lại ở chăn nuôi truyền thống, từ năm 2021 đến nay, bước ngoặt khoa học đã chạm đến từng bản làng khi ứng dụng thụ tinh nhân tạo được triển khai cho hơn 8.500 lượt bò cái, sinh ra gần 7.000 bê con, giá bán cao hơn từ 2 - 3 triệu đồng mỗi con so với phối giống trực tiếp. Đàn bò H’Mông mang lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân vùng cao. Sản phẩm Bò vàng Hà Giang được Cục Sở hữu trí tuệ cấp Chỉ dẫn địa lý từ năm 2019.

Đàn bò được chăm sóc theo quy trình kỹ thuật nghiêm ngặt tại HTX Cát Lý.

Giải mã chất lượng thượng hạng

Vì sao thịt bò H’Mông được ví như “Hanwoo của Việt Nam”? Câu trả lời nằm ở những con số định lượng khắt khe được các nhà khoa học Viện Chăn nuôi (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) kết luận sau nhiều đợt nghiên cứu, khảo sát trên hàng trăm con bò ở Tuyên Quang. Kết quả phân tích cho thấy, thịt bò vàng H’Mông có hàm lượng Protein cao hơn 15% so với bò lai thông thường, trong khi lượng Cholesterol thấp hơn đáng kể. Tỷ lệ mỡ giắt trung bình đạt 4,2% ở bò đực, 5,1% ở bò đực thiến và 3,75% ở bò cái; tỷ lệ mỡ giắt đạt mức 3/9 theo thang điểm bò Hanwoo - Hàn Quốc; tỷ lệ thịt tinh đạt 35,6%.

Bò H’Mông tiêu hóa xuất sắc hơn 40 loại thực vật tự nhiên; chính hàm lượng Protein cao từ lá thực vật giúp bò vàng H’Mông duy trì thân nhiệt, tiếp tục tăng trọng trong mùa Đông và tạo ra hương vị thịt mọng nước. Chất lượng thịt của bò H’Mông vượt trội hoàn toàn so với bò nội địa, đáp ứng bộ tiêu chuẩn khắt khe cho phân khúc nhà hàng cao cấp và đặc sản địa lý. Đây là cơ sở khoa học quan trọng phục vụ hoàn thiện quy trình chăn nuôi, giết mổ và chế biến thịt bò H’Mông, tạo tiền đề xây dựng sản phẩm thịt bò H’Mông theo hướng đặc sản, chất lượng cao, đủ sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Chúng tôi tìm đến Hợp tác xã (HTX) Cát Lý, xã Thuận Hòa, đơn vị đang dẫn đầu trong chuỗi liên kết bảo tồn giống bò quý này. Tại đây, mỗi chú bò đều có “khai sinh”, được gắn mã định danh, siêu âm phân loại mỡ giắt và theo dõi sức khỏe nghiêm ngặt. Ông Thượng Thái Cát, Giám đốc HTX Cát Lý cho biết: “Nếu thịt bò thường có giá 250 - 300 nghìn đồng/kg, thì bò H’Mông nuôi đúng quy trình khép kín, có mỡ giắt đạt chuẩn đang được các nhà hàng cao cấp săn đón với giá 1 - 2 triệu đồng/kg thịt. Một con bò vàng thuần chủng đúng độ tuổi có thể mang về cho người dân từ 45 - 60 triệu đồng, gấp đôi so với bò thông thường. Hiện nay, HTX đang liên kết với trên 1.300 hộ dân nuôi gần 4.000 con bò H’Mông, mỗi năm cung cấp trên 77 tấn thịt bò cho hệ thống cửa hàng, siêu thị trên toàn quốc”.

Bò vàng vùng cao thích ứng với thời tiết khắc nghiệt, thể trạng to lớn và có chất lượng thịt thượng hạng.

Xây dựng thương hiệu quốc gia

Những năm qua, tỉnh luôn quan tâm, phát triển chăn nuôi bò theo hướng hàng hóa gắn với liên kết chuỗi giá trị, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ. Từ năm 2022 đến nay, tỉnh đã hỗ trợ thực hiện 614 dự án phát triển sản xuất, chăn nuôi bò thịt với 16.150 hộ dân được hưởng lợi, tạo tiền đề quan trọng cho việc hình thành các chuỗi liên kết sản xuất - chế biến - tiêu thụ sản phẩm. Toàn tỉnh có 9 doanh nghiệp, HTX và cơ sở tham gia chế biến thịt bò H’Mông, có 2 sản phẩm gồm Giò bò vàng và Thịt bò khô Đồng Văn đạt OCOP 3 sao. Đặc biệt, HTX Cát Lý hiện đang chủ trì 5 chuỗi liên kết giá trị chăn nuôi bò vàng với quy mô gần 4.000 con, qua đó nâng cao hiệu quả kinh tế, giảm thiểu rủi ro trong chăn nuôi, tạo nền tảng vững chắc cho phát triển bền vững đàn bò H’Mông.

Tuy nhiên, một thực tế đầy trăn trở đang hiện hữu khi đàn bò vàng thuần chủng tại một số xã đã giảm xuống dưới 40%. Nguy cơ mai một nguồn gen quý và sự tràn lan của hàng giả mang danh “bò vùng cao” đang đe dọa trực tiếp đến thương hiệu đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp Chỉ dẫn địa lý. Cùng với đó, quy mô chăn nuôi nhỏ lẻ và phân tán với trên 90% hộ chăn nuôi dưới 5 con/hộ khiến việc áp dụng quy trình chăn nuôi an toàn sinh học và liên kết gặp khó khăn. Khí hậu cực đoan và suy kiệt nguồn thức ăn vào mùa Đông cũng ảnh hưởng tới tăng trưởng của đàn bò.

Để bảo tồn và nâng tầm “báu vật” Cao nguyên đá, một lộ trình đồng bộ từ Trung ương đến địa phương đang được triển khai. Trong đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Cục Chăn nuôi - Thú y, Học Viện Nông nghiệp Việt Nam và các chuyên gia từ Trường Đại học Konkun - Hàn Quốc triển khai các đề tài, dự án nghiên cứu phát triển giống bò vàng Tuyên Quang và xây dựng thương hiệu Bò vàng H’Mông trở thành thương hiệu quốc gia. Giải pháp phân tích giải trình tự gen của giống bò H’Mông Tuyên Quang và xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu phả hệ được thực hiện bài bản. Việc hình thành “đàn hạt nhân” là cốt lõi để đảm bảo nguồn giống thuần chủng không bị lai tạp, từ đó duy trì đặc tính chịu khổ và chất lượng thịt đặc trưng. Cùng với đó là chuẩn hóa quy trình chăn nuôi và liên kết chuỗi. Sự xuất hiện của các “trại vệ tinh” và mô hình “ngân hàng bò” giúp các hộ nghèo tiếp cận giống thuần chủng một cách bền vững. Thay vì chăn thả nhỏ lẻ, thiếu ổn định, tỉnh đang hướng tới việc quy hoạch vùng thức ăn thô xanh và chuyển giao công nghệ vỗ béo cho từng hộ dân.

Bò H’Mông được chăn nuôi theo quy trình kỹ thuật nghiêm ngặt tại HTX Cát Lý, xã Thuận Hòa để tăng tỷ lệ mỡ giắt.

Ông Kim Soo-Ki, chuyên gia Đại học Konkuk, Hàn Quốc chia sẻ: “Bò vàng H’Mông có tiềm năng không kém gì bò Hanwoo của Hàn Quốc. Chúng tôi đã khảo sát, đánh giá và thỏa thuận hợp tác trong xây dựng thương hiệu, nỗ lực vì sự phát triển của bò H’Mông”.

Với mục tiêu đến năm 2030 đưa 30% tổng đàn bò H’Mông vào trang trại khép kín, định vị thịt bò H’Mông là dòng thịt bò cao ấp, đặc sản quốc gia; các nhà khoa học đề xuất tỉnh Tuyên Quang cần gắn kết các trang trại chăn nuôi bản địa với lễ hội chợ bò Mèo Vạc, Lũng Phìn với chuỗi du lịch sinh thái và ẩm thực Cao nguyên đá; bảo tồn toàn vẹn nguồn gen quý hiếm. Áp dụng công nghệ thức ăn với tỷ lệ thức ăn tinh cao theo quy trình nuôi bò Hanwoo của Hàn Quốc và kỹ thuật siêu âm nhằm cải thiện tỷ lệ mỡ giắt bò H’Mông, nâng cao giá trị và hiệu quả kinh tế cho người chăn nuôi. Tiếp tục đẩy mạnh thụ tinh nhân tạo, khai thác chỉ dẫn địa lý, thu hút đầu tư chế biến sâu, xúc tiến thương mại tại các thành phố lớn và tăng cường tập huấn kỹ thuật cho người dân địa phương.

Cánh cửa đưa bò vàng H’Mông trở thành thương hiệu quốc gia đã mở với sự phối hợp chặt chẽ giữa “4 nhà”: Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp - Nhà nông, những chú bò vàng giờ đây không chỉ là hình ảnh bền bỉ, dũng mãnh trên nương đá, mà sẽ thực sự trở thành những “thỏi vàng”, góp phần thay đổi diện mạo kinh tế vùng cao.

Bài, ảnh: Biện Luân

Chất lượng vượt trội, không thể “sao chép”

PGS. TS Hà Xuân Bộ Phó Trưởng Khoa Chăn nuôi, Học Viện Nông nghiệp Việt Nam

Bò H’Mông được đăng ký chỉ dẫn địa lý, được Nhà nước đưa vào danh mục giống vật nuôi được sản xuất kinh doanh và danh mục giống vật nuôi cấm xuất khẩu. Thịt bò H’Mông nổi tiếng thơm, ngon, mềm và thớ mịn, không thể sao chép. Chất lượng thịt bò H’Mông vượt trội hoàn toàn so với bò nội địa thông thường; đáp ứng bộ tiêu chuẩn khắt khe cho phân khúc nhà hàng cao cấp và đặc sản địa lý.

Hiện nay, Học viện Nông nghiệp Việt Nam và HTX Cát Lý, tỉnh Tuyên Quang đang thỏa thuận hợp tác để phát triển chăn nuôi bền vững, kết hợp công nghệ, định hướng thực tiễn và bảo tồn tài nguyên bản địa. Qua đánh giá khả năng sinh trưởng, chất lượng thịt và tỷ lệ mỡ giắt của bò H’Mông cho thấy, việc áp dụng công nghệ phối trộn khẩu phần hoàn chỉnh (TMR) với tỷ lệ thức ăn tinh cao trên bò H’Mông có thể giúp tăng khối lượng, độ dày, diện tích cơ thăn và tỷ lệ mỡ giắt. Vì vậy, cần xây dựng chương trình cải tiến giống dựa trên các phương pháp chọn lọc tiên tiến, quy trình chăn nuôi, chuỗi giá trị sản phẩm, nghiên cứu khả năng nuôi thích nghi bò H’Mông ở những vùng thấp, nâng cao chất lượng, hướng đến xây dựng thương hiệu Bò Việt Nam.

Hoàn thiện chuỗi giá trị

Đồng chí Trịnh Văn Bình Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường

Xác định bò vàng là một trong những vật nuôi chủ lực, ngành đã tham mưu với UBND tỉnh ban hành các cơ chế, chính sách nhằm bảo tồn và phát triển bền vững nguồn gen quý. Trọng tâm là xây dựng đàn giống hạt nhân, tuyển chọn nghiêm ngặt và nhân giống bằng thụ tinh nhân tạo, qua đó từng bước nâng cao chất lượng, số lượng đàn bò thuần chủng. Đồng thời, tổ chức lại sản xuất theo hướng tập trung, khuyến khích phát triển các tổ hợp tác, hợp tác xã chăn nuôi, áp dụng quy trình kỹ thuật thống nhất để kiểm soát dịch bệnh, bảo đảm truy xuất nguồn gốc. Đây là điều kiện quan trọng để sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn thị trường. Mặt khác, đẩy mạnh liên kết giữa người dân với doanh nghiệp, hình thành chuỗi cung ứng ổn định, từng bước đưa sản phẩm vào các phân khúc thị trường cao cấp. Công tác quản lý và bảo vệ chỉ dẫn địa lý được tăng cường nhằm giữ vững uy tín thương hiệu. Cùng với đó, tập trung ứng dụng khoa học - công nghệ trong chăn nuôi và chế biến sâu, gia tăng giá trị sản phẩm, tạo nền tảng để bò vàng phát triển thành hàng hóa có sức cạnh tranh và hướng tới xuất khẩu.

Bảo tồn đi đôi với phát triển kinh tế

Đồng chí Nguyễn Văn Hiến Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ

Giống bò vàng vùng Cao nguyên đá hay còn gọi là bò H’Mông được nuôi dưỡng từ lâu đời, có sức chống chịu tốt với các điều kiện khắc nghiệt của khí hậu và dịch bệnh. Điều làm nên giá trị đặc trưng của sản phẩm thịt bò vàng là chất lượng thơm ngon và giá trị văn hóa lâu đời được Bộ Nông nghiệp và Môi trường bình chọn, đưa vào danh sách bảo tồn và được Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận “chỉ dẫn địa lý”. Điều này tạo nền tảng vững chắc để xây dựng thương hiệu và từng bước giúp các hộ chăn nuôi thoát nghèo bền vững. Việc bảo tồn nguồn gen quý hiếm và phát triển thương hiệu bò vàng không chỉ giúp nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống người dân, mà còn góp phần quảng bá hình ảnh du lịch của tỉnh Tuyên Quang. Qua đó, mở ra hướng đi bền vững, giúp đồng bào vùng cao vươn lên thoát nghèo, làm giàu ngay trên chính quê hương mình. Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh tiếp tục tham mưu nâng tầm thương hiệu bò vàng bằng các chương trình hợp tác quốc tế để cải thiện tầm vóc, chất lượng thịt làm cơ sở khoa học cho định hướng phát triển trong thời gian tới.

Đòn bẩy phát triển sinh kế bền vững

Đồng chí Nông Văn Ngay Phó Chủ tịch UBND xã Khâu Vai

Xã Khâu Vai hiện có trên 6.700 con bò H’Mông, được xác định là hướng phát triển kinh tế chủ lực gắn với sinh kế bền vững cho người dân. Việc chăn nuôi theo hướng hàng hóa, vỗ béo bò đặc sản, cùng với các lớp tập huấn kỹ thuật đã giúp bà con từng bước thay đổi tập quán, tận dụng tốt lợi thế giống bò địa phương khỏe mạnh, thích nghi cao, đáp ứng nhu cầu thị trường. Thời gian tới, xã đẩy mạnh liên kết giữa các hộ chăn nuôi, hình thành các nhóm, tổ hợp tác để chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ kỹ thuật và từng bước xây dựng chuỗi giá trị bền vững. Đồng thời, chủ động lồng ghép, huy động hiệu quả các nguồn lực từ các Chương trình mục tiêu Quốc gia nhằm giúp người dân có điều kiện mở rộng quy mô đàn, cải thiện chuồng trại và áp dụng khoa học kỹ thuật.

Mong được hỗ trợ vốn và kỹ thuật chăn nuôi

Anh Sùng Chú Ly Xã Đường Thượng

Gia đình tôi hiện đang duy trì đàn bò H’Mông với số lượng 11 con. Nhờ chăm sóc tốt và chọn giống kỹ lưỡng, bò của tôi 2 lần đoạt giải trong các cuộc thi bò đẹp do địa phương tổ chức với danh hiệu “Bò có ngoại hình đẹp” và “Lực sĩ bò vàng”, khẳng định giá trị vượt trội của giống bò địa phương.

Tuy nhiên, người dân vùng cao từ xưa đến nay vẫn chăn nuôi theo truyền thống, nhỏ lẻ, việc duy trì đàn bò giống thuần chủng gặp khó khăn, bị thương lái ép giá. Để phát triển đàn bò H’Mông bền vững, chúng tôi mong muốn được hỗ trợ nguồn vốn vay ưu đãi và tập huấn kỹ thuật chăm sóc bò theo tiêu chuẩn để có thể đáp ứng chất lượng thịt cao theo yêu cầu của thị trường.