Gia tăng giá trị nông nghiệp: Xóa bỏ tư duy lấy công làm lãi

Diện tích đất canh tác bình quân đầu người ngày càng thắt chặt, trong khi tư duy sản xuất “lấy công làm lãi” vẫn đang kìm hãm sức bật của kinh tế nông thôn của tỉnh. Đã đến lúc chúng ta cần một cuộc cách mạng từ “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp”. Nói cách khác, đã đến lúc việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi đi vào thực chất, với những cây con thực sự mang lại giá trị kinh tế cao, ổn định và bền vững.

Báo Tuyên Quang trân trọng giới thiệu loạt bài: Gia tăng giá trị nông nghiệp: Xóa bỏ tư duy lấy công làm lãi, đánh giá phần nào thực trạng, cách làm cũng như giải pháp của các địa phương trong việc đẩy mạnh chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, tăng thu nhập cho người nông dân.

Bài 1: Khi ruộng không sinh lời

Khi mỗi ngày công “một nắng hai sương” chỉ đổi lại vài chục nghìn đồng, những thửa ruộng từng là nguồn sống nay chỉ còn được giữ để... chờ thời. Nông nghiệp không thể bứt phá nếu vẫn loay hoay trong tư duy sản xuất cũ kỹ trên những mảnh ruộng không sinh lời.

Điệp khúc “lấy công làm lãi”

Từ bao đời nay, hạt lúa, cây ngô vốn được xem là “tấm khiên” an toàn cho kinh tế hộ gia đình. Thế nhưng, trong vòng xoáy kinh tế thị trường, sự an toàn ấy đang trở thành rào cản. Những bờ xôi ruộng mật giờ đây chỉ còn mang ý nghĩa giữ đất hơn là sinh lời.

Tại thôn Đồng Cầu, xã Yên Sơn, ông Hán Quang Thông, một lão nông sở hữu 5 sào ruộng và 1 ha chè đang đối mặt với những con số đầy trăn trở. Theo tính toán của ông Thông, một sào lúa chăm bẵm ròng rã 4 tháng trời thu về khoảng 3,3 triệu đồng. Nhưng chi phí đầu vào đã ngốn hết phân nửa. Nếu tính chi li, làm ruộng không có lãi, thậm chí là lỗ nếu không may gặp thiên tai, dịch bệnh. Hầu hết nông dân như ông Thông chỉ đang lấy công làm lãi, mong có hạt gạo ăn chứ không thể tính đến chuyện làm giàu.

Lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng các chuyên gia đầu ngành, khảo sát, đánh giá lựa chọn cây trồng phù hợp tại xã Lũng Cú.

Nghịch lý không chỉ dừng lại ở chi phí, sự manh mún của tư liệu sản xuất cũng đang kìm hãm sự phát triển nông nghiệp ở nhiều địa phương, đặc biệt là các xã phía Nam của tỉnh. Với diện tích đất canh tác ở một số vùng chỉ đạt chưa đầy 300 m2/người, mảnh đất quê hương không còn đủ sức dung dưỡng những khát vọng sinh kế của những người trẻ.

Gia đình bà Đỗ Thị Lộc, thôn Hưng Thịnh, xã Trường Sinh là một minh chứng điển hình cho cái khó của người nông dân thiếu đất. Theo bà Lộc, gia đình 5 miệng ăn nhưng chỉ vỏn vẹn có 3 sào ruộng và 1 sào soi bãi. Bà Lộc nhẩm tính, nếu chỉ thuần túy trông chờ vào 4 sào đất này, sau 3 - 4 tháng vất vả, tổng thu nhập chỉ đạt khoảng 3 triệu đồng. Làm một phép tính đơn giản, 3 triệu đồng chia cho 100 ngày, mỗi ngày công làm nông nghiệp một nắng, hai sương chỉ đáng giá 30.000 đồng. Và nếu chia tiếp cho số nhân khẩu thì giá trị từ sản xuất nông nghiệp sẽ còn thấp nữa.

Trong báo cáo mới nhất của Sở Nông nghiệp và Môi trường, tổng diện tích đất gieo trồng toàn tỉnh là 300.785 ha, trong đó, diện tích các loại cây trồng nông nghiệp hàng năm đạt trên 220.000 ha. Với dân số trên 1,86 triệu người, nếu chỉ tính riêng diện tích đất trồng cây hằng năm, tư liệu sản xuất chính gắn liền với hạt lúa, cây ngô thì con số này còn thấp đến mức đáng báo động, tương đương khoảng 3,2 sào/người.

Có một thực tế nữa là không phải tấc đất nào cũng là tấc vàng, sự phân hóa về địa hình, sự xuống cấp của hệ thống thủy lợi và tình trạng biến đổi khí hậu đang biến nhiều diện tích đất canh tác kém hiệu quả. Số liệu thống kê, hằng năm có ít nhất 300 - 350 ha đất nông nghiệp phải chuyển đổi mục đích do kém hiệu quả.

Không chỉ trồng trọt, ngành chăn nuôi - phân khúc chiếm tỷ trọng giá trị cao cũng đang lung lay trước những “cơn bão” dịch bệnh và biến động thị trường. Từ tháng 7-2025 đến nay, dịch tả lợn châu Phi đã càn quét 116 xã, làm chết hơn 168.000 con lợn (chiếm 30% tổng đàn). Đây là con số tổn thất chưa từng có, đẩy nhiều hộ gia đình vào cảnh trắng tay.

Bên cạnh dịch bệnh, việc phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn thức ăn công nghiệp nhập khẩu khiến người chăn nuôi luôn ở thế bị động. Khi giá nguyên liệu thế giới biến động, lợi nhuận của nông dân bị bào mòn ngay lập tức.

Manh mún trong sản xuất

Luôn được khẳng định là trụ cột của các ngành kinh tế, song thực tế cho thấy tốc độ bứt phá của ngành nông nghiệp vẫn chưa tương xứng với kỳ vọng. Theo báo cáo hằng năm từ Sở Nông nghiệp và Môi trường, giá trị sản xuất nông, lâm nghiệp và thủy sản dù duy trì đà tăng trưởng trên 4%/năm, nhưng con số này vẫn mang độ trễ lớn so với các ngành kinh tế khác.

Vì sao nông nghiệp vẫn chưa thể bứt phá? Phân tích về vấn đề này, Giáo sư Nguyễn Lân Hùng, chuyên gia hàng đầu về nông nghiệp đã chỉ ra những rào cản nội tại lẫn khách quan đang siết chặt sức sản xuất. Rào cản đầu tiên đến từ quy luật nghiệt ngã của thị trường: Chi phí đầu vào tăng phi mã, trong khi giá nông sản đầu ra lại dậm chân tại chỗ, nếu có chỉ là biến động rất nhẹ. Đơn cử như hạt ngô, hạt thóc từ bao nhiêu năm nay, giá ngô, thóc vẫn loanh quanh ở mức trên dưới 10 nghìn đồng/kg. Nghịch lý này càng trở nên trầm trọng do lối sản xuất tự phát, thiếu quy hoạch. Việc phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái đã tước bỏ quyền định giá của người nông dân.

Một rào cản tâm lý bấy lâu nay vẫn tồn tại dai dẳng tại Tuyên Quang nói riêng và cả nước nói chung là tư tưởng “giữ đất bằng mọi giá”. Dù chỉ sở hữu 1 - 2 sào ruộng canh tác kém hiệu quả, thậm chí không có lãi, nhiều hộ nông dân vẫn kiên quyết không chuyển đổi hoặc nhượng quyền sản xuất. Chính sự manh mún, nhỏ lẻ này đang gây khó khăn trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông thôn cũng như liên kết hợp tác sản xuất. Bởi diện tích nhỏ hẹp máy móc lớn không thể xuống đồng, khó áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, không thể sản xuất quy mô lớn thì chi phí nhân công tăng cao là điều tất yếu. Cùng với đó, việc sản xuất dựa trên kinh nghiệm, thiếu kiến thức về các tiêu chuẩn chất lượng như VietGAP hay GlobalGAP đã vô tình dựng lên bức tường ngăn cách nông sản bản địa tiếp cận với các kênh phân phối hiện đại như siêu thị hay xuất khẩu.

Cuối cùng, sự chậm chạp trong bứt phá còn đến từ một tư duy an toàn quá mức về an ninh lương thực. Việc trung thành tuyệt đối với cây lúa, cây ngô trên cả những diện tích đất vốn không còn phù hợp đã vô tình kìm hãm cơ hội chuyển đổi sang các loại cây công nghiệp hoặc cây ăn quả có giá trị kinh tế cao hơn.

Trong nhiều cuộc họp gần đây, đồng chí Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh Phan Huy Ngọc nhấn mạnh: Trong bối cảnh kinh tế nhiều biến động, nông nghiệp vẫn được xác định là “trụ đỡ” quan trọng. Tuy nhiên, để trụ đỡ này thực sự vững chắc, việc nâng cao giá trị sản xuất trên mỗi đơn vị diện tích và nâng cao thu nhập của người nông dân là yêu cầu sống còn. Đồng chí yêu cầu, các địa phương phải đặt nhiệm vụ này lên hàng đầu trong phát triển kinh tế, trong đó khuyến khích các HTX, tổ nhóm đầu tư sản xuất nông nghiệp công nghệ cao; lựa chọn những loại cây trồng, vật nuôi phù hợp, có giá trị kinh tế vượt trội để phát triển. Trên cơ sở kiểm soát sản xuất, tránh tình trạng sản xuất ồ ạt dẫn đến tình trạng cung vượt cầu; xây dựng các HTX kiểu mới làm cầu nối, đủ năng lực pháp lý để ký kết hợp đồng bao tiêu với các hệ thống siêu thị và sàn thương mại điện tử; triển khai hiệu quả các chính sách thu hút doanh nghiệp vào lĩnh vực chế biến nông, lâm, thủy sản nhằm giảm cung ứng thô, kéo dài thời gian bảo quản và nâng tầm giá trị sản phẩm.

Đồng chí Chủ tịch UBND tỉnh khẳng định: Nông nghiệp không thể bứt phá nếu chúng ta vẫn giữ tư duy sản xuất lấy công làm lãi và những mảnh ruộng rời rạc vốn đã không còn theo kịp nhịp thở của kinh tế thị trường.

Bài, ảnh: Nguyễn Đạt - Đoàn Thư - Duy Tuấn

(Còn nữa)