Suy thoái toàn cầu khó xảy ra dù bất ổn Trung Đông kéo dài

Sau khi đạt đỉnh hơn 10% vào cuối năm 2022 do tắc nghẽn chuỗi cung ứng hậu đại dịch, các gói kích thích lớn và cú sốc năng lượng từ cuộc chiến Nga - Ukraine, lạm phát tại các nền kinh tế phát triển đã giảm mạnh. Đến đầu năm nay, lạm phát trung bình tại các nền kinh tế này chỉ còn khoảng 2%, khiến nhiều ngân hàng trung ương tin rằng họ đã kiểm soát được lạm phát.

Bất ổn tại Trung Đông đang gây áp lực lên chi phí sinh hoạt tại nhiều quốc gia. Nguồn: Equitypandit

Tuy nhiên, xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran đang khiến thị trường năng lượng biến động mạnh, làm dấy lên lo ngại về một cú sốc kinh tế mới. Giá dầu Brent đã tăng lên quanh mức 100 USD/thùng, so với khoảng 60 USD hồi đầu năm, khi dòng chảy dầu qua eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển khoảng 20% lượng dầu thế giới – bị gián đoạn.

Giá năng lượng tăng thường là tín hiệu xấu đối với kinh tế toàn cầu, do làm tăng chi phí sản xuất và vận tải, buộc doanh nghiệp phải tăng giá bán và người tiêu dùng cắt giảm chi tiêu. Tuy nhiên, nhiều nhà kinh tế cho rằng cú sốc lần này chưa đủ lớn để đẩy kinh tế toàn cầu vào suy thoái.

Các cuộc suy thoái tại phương Tây vào các năm 1973, 1979 và 1990 đều liên quan đến những cú sốc giá dầu nghiêm trọng từ Trung Đông, khi giá dầu tăng vọt trong thời gian ngắn. So với các giai đoạn đó, mức tăng hiện nay vẫn thấp hơn đáng kể. Nhiều tổ chức tài chính cho rằng giá dầu cần tăng lên khoảng 140–170 USD/thùng mới có thể gây suy thoái kinh tế toàn cầu.

Barclays, Tổ chức tài chính toàn cầu tại Anh, ước tính nếu giá dầu trung bình khoảng 100 USD trong năm nay, tăng trưởng kinh tế toàn cầu có thể giảm khoảng 0,2 điểm phần trăm, trong khi lạm phát tăng khoảng 0,7 điểm phần trăm. Điều này cho thấy tác động của chiến tranh có thể làm kinh tế chậm lại, nhưng chưa đủ gây suy thoái.

Ông Albert Edwards, chuyên gia phân tích tại ngân hàng Société Générale, cho rằng rủi ro lớn nhất hiện nay không phải suy thoái mà là stagflation – tình trạng lạm phát cao trong khi tăng trưởng yếu. Theo ông, thị trường có thể đang quá lạc quan khi tin rằng chiến tranh sẽ sớm kết thúc và giá năng lượng sẽ nhanh chóng giảm trở lại.

Ngoài giá dầu, chiến tranh còn ảnh hưởng đến thương mại và chuỗi cung ứng toàn cầu. Các nước vùng Vịnh như UAE, Qatar và Ả rập Saudi không chỉ là nhà xuất khẩu dầu mà còn là trung tâm logistics và tái xuất khẩu lớn của thế giới. Nếu vận tải biển qua khu vực này bị gián đoạn, chi phí vận chuyển và giá hàng hóa toàn cầu có thể tăng.

Erhan Akkaş, Phó giáo sư kinh tế tại Đại học Khoa học Xã hội Ankara, cho rằng khủng hoảng năng lượng ở vùng Vịnh có hiệu ứng lan tỏa sang toàn bộ nền kinh tế toàn cầu. Theo ông, do dầu và khí đốt là đầu vào của hầu hết các ngành sản xuất, khi giá năng lượng tăng, chi phí sản xuất tăng ở gần như mọi ngành, từ công nghiệp đến nông nghiệp, qua đó tạo áp lực lạm phát trên toàn cầu.

Một tác động quan trọng khác là giá phân bón tăng. Phân bón là sản phẩm phụ của ngành dầu khí, nên giá năng lượng tăng có thể làm chi phí nông nghiệp tăng và đẩy giá lương thực toàn cầu tăng trong thời gian tới. Điều này có thể ảnh hưởng lớn đến các nước nghèo và các hộ gia đình có thu nhập thấp.

Tuy nhiên, cú sốc năng lượng lần này có thể khác so với các cuộc khủng hoảng dầu mỏ trước đây. Hiện nay, kinh tế thế giới sử dụng năng lượng hiệu quả hơn nhiều so với thập niên 1970 và nhiều nước đã đa dạng hóa nguồn cung năng lượng.

Mỹ gần như tự chủ năng lượng, Trung Quốc có dự trữ dầu lớn, trong khi châu Âu đã tìm cách đa dạng hóa nguồn cung sau cuộc khủng hoảng năng lượng năm 2022. Điều này có thể giúp kinh tế toàn cầu chịu đựng cú sốc tốt hơn.

Dù vậy, một rủi ro lớn khác là dư địa tài khóa của các chính phủ. Trong cuộc khủng hoảng năng lượng giai đoạn 2022–2023, các chính phủ châu Âu đã chi khoảng 3–4% GDP để trợ giá năng lượng cho người dân và doanh nghiệp. Nếu giá năng lượng tiếp tục tăng, nhiều chính phủ có thể buộc phải hỗ trợ một lần nữa, trong khi nợ công đã ở mức cao.

Các nhà kinh tế cho rằng tác động dài hạn của xung đột Trung Đông có thể không phải là suy thoái toàn cầu, mà là một giai đoạn lạm phát cao hơn, chi tiêu công lớn hơn và tăng trưởng thấp hơn kéo dài.

Vì vậy, cú sốc kinh tế từ chiến tranh Trung Đông lần này có thể khác các cuộc khủng hoảng dầu mỏ trước đây. Thế giới có thể không rơi vào suy thoái, nhưng sẽ phải đối mặt với lạm phát cao hơn, chi phí sinh hoạt gia tăng và áp lực tài khóa lớn hơn. Nói cách khác, suy thoái có thể chưa xảy ra, nhưng thế giới nhiều khả năng sẽ trở nên đắt đỏ hơn.