Bảy ngày tìm lối thoát cho xung đột Mỹ - Iran

Tuy nhiên, để biến đề xuất này thành thỏa thuận, hai bên vẫn phải tháo gỡ nhiều nút thắt liên quan đến tự do hàng hải, chương trình hạt nhân và các biện pháp trừng phạt kinh tế hiện nay.

Tàu thuyền di chuyển qua eo biển Hormuz. Ảnh: Reuters

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi mới đây cho biết, Tehran đã chuyển đề xuất tới Washington thông qua các bên trung gian. Trong đó, phía Iran yêu cầu Mỹ chấm dứt giao tranh trên các mặt trận, bao gồm cả tại Lebanon; Mỹ nới lỏng các biện pháp hạn chế xuất khẩu dầu, dỡ bỏ phong tỏa và giải phóng một phần tài sản của Iran bị đóng băng.

Theo đề xuất, eo biển Hormuz sẽ được mở lại vào cuối ngày thứ bảy, sau đó hai bên tiến hành đàm phán toàn diện về chương trình hạt nhân của Iran. Kế hoạch kế thừa nhiều nội dung trong bản ghi nhớ Mỹ - Iran đạt được hồi tháng 6-2026 nhưng nhanh chóng đổ vỡ, song rút ngắn đáng kể lộ trình chuyển sang giai đoạn đàm phán tiếp theo.

Việc Tehran đưa ra thời hạn cụ thể diễn ra trong bối cảnh thông điệp công khai của hai bên tại phiên thảo luận cấp cao Đại hội đồng Liên hợp quốc khóa 81 diễn ra vừa qua vẫn mang tính đối đầu. Tổng thống Mỹ Donald Trump tiếp tục gây sức ép với Iran, trong khi Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian khẳng định, Tehran sẵn sàng đối thoại, nhưng không chấp nhận đàm phán dưới sức ép. Tuy nhiên, đằng sau những tuyên bố cứng rắn vẫn là các cuộc trao đổi gián tiếp qua Qatar, cho thấy hai bên chưa đóng lại kênh ngoại giao, dù còn khác biệt lớn về cách thức chấm dứt xung đột.

Hãng tin Reuters cho biết, các cuộc tiếp xúc tại New York đang tập trung vào khả năng xây dựng một thỏa thuận theo từng giai đoạn, trong đó Iran mở lại eo biển Hormuz để đổi lấy việc Mỹ dỡ phong tỏa và có thể cho Tehran tiếp cận một phần tài sản bị đóng băng. Khoảng cách về trình tự thực hiện vẫn còn lớn khi Washington không muốn từ bỏ sức ép trước lúc nhận được bảo đảm về tự do hàng hải, còn Tehran cho rằng, Mỹ phải có hành động cụ thể trước khi Iran từ bỏ đòn bẩy mà họ đang nắm giữ.

Chính sự khác biệt đó khiến eo biển Hormuz trở thành điểm then chốt trong tính toán của cả hai phía. Washington đang sử dụng phong tỏa, trừng phạt và sức ép quân sự để hạn chế nguồn thu cũng như hoạt động thương mại của Iran, trong khi Tehran có khả năng tác động tới một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới.

Việc mở hoàn toàn eo biển Hormuz trước khi phong tỏa được dỡ bỏ có thể làm suy giảm vị thế đàm phán của Iran trong bối cảnh nền kinh tế nước này vẫn chịu nhiều sức ép. Ở chiều ngược lại, Washington nới phong tỏa quá sớm có thể làm giảm sức ép đối với Tehran mà chưa bảo đảm được tự do hàng hải. Vì vậy, dù cùng có nhu cầu đạt thỏa thuận, hai bên vẫn vướng mắc ở trình tự thực hiện các cam kết.

Khó khăn càng tăng khi đề xuất của Iran vượt ra ngoài phạm vi eo biển Hormuz. Yêu cầu chấm dứt giao tranh trên các mặt trận liên quan tới Lebanon, nơi Israel là một bên trực tiếp tham chiến, còn việc bảo đảm lưu thông tại eo biển đụng tới lợi ích an ninh và kinh tế của Oman cùng các quốc gia vùng Vịnh. Vì thế, ngay cả khi tìm được công thức cho Hormuz, Washington và Tehran vẫn phải đối mặt với khác biệt sâu hơn về chương trình hạt nhân Iran.

Mỹ coi việc ngăn Tehran sở hữu vũ khí hạt nhân là mục tiêu trọng tâm của một thỏa thuận lâu dài, còn Iran tiếp tục khẳng định không tìm kiếm vũ khí hạt nhân và có quyền phát triển công nghệ hạt nhân vì mục đích hòa bình. Việc Tehran đề xuất bắt đầu đàm phán hạt nhân ngay sau giai đoạn 7 ngày có thể đẩy nhanh tiến trình, nhưng không làm mất đi những khác biệt đã tồn tại qua nhiều vòng thương lượng.

Điều cần nói thêm, thời điểm đạt thỏa thuận cũng trở thành một phần trong tính toán ngoại giao khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Chính phủ Mỹ diễn ra ngày 3-11 đang đến gần. Mở lại eo biển Hormuz có thể góp phần hạ nhiệt giá năng lượng, nên hấp dẫn hơn với Washington. Tuy nhiên, sức ép thời gian chưa chắc giúp đàm phán tiến nhanh hơn.