Liên minh châu Âu trước bài toán tự chủ chiến lược:Củng cố nội lực, mở rộng không gian hợp tác

Nền kinh tế EU vẫn sở hữu nhiều thế mạnh mà các đối tác cần tới. Ảnh: ASML

Tự chủ trở thành yêu cầu chiến lược

Trong nhiều thập niên, châu Âu hưởng lợi rất lớn từ một môi trường quốc tế tương đối ổn định. Thương mại mở giúp doanh nghiệp tiếp cận thị trường và nguồn nguyên liệu toàn cầu; năng lượng có thể được mua từ các nhà cung cấp bên ngoài với chi phí cạnh tranh. Trong lĩnh vực an ninh, các nước châu Âu có thể dựa vào Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) và năng lực quân sự của Mỹ.

Mô hình này góp phần tạo nên sự thịnh vượng của châu Âu, nhưng nhiều cú sốc liên tiếp trong những năm gần đây cho thấy hiệu quả kinh tế không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với khả năng chống chịu chiến lược.

Đại dịch Covid-19, xung đột Nga - Ukraine, khủng hoảng năng lượng, cạnh tranh công nghệ và những gián đoạn trong chuỗi cung ứng đã khiến châu Âu phải nhìn lại câu hỏi: Những năng lực nào EU nhất thiết phải có trong tay, thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào thị trường hoặc đối tác bên ngoài? Đây cũng là lý do “tự chủ chiến lược” ngày càng trở thành một khái niệm thực chất hơn trong chính sách của EU.

Quốc phòng là lĩnh vực thể hiện rõ nhất sự chuyển hướng này. EU đang triển khai Kế hoạch Sẵn sàng quốc phòng châu Âu 2030 (Readiness 2030), với mục tiêu huy động khoảng 800 tỷ euro cho quốc phòng. Trong đó, chương trình Hành động An ninh vì châu Âu (SAFE) cung cấp tới 150 tỷ euro vốn vay cho các nước thành viên đầu tư vào những năng lực ưu tiên như phòng không, tên lửa, UAV và an ninh mạng.

Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở quy mô nguồn vốn. EU muốn biến khoản đầu tư quốc phòng thành động lực phát triển năng lực sản xuất của chính châu Âu, nhấn mạnh việc mua sắm chung, tiêu chuẩn hóa, mở rộng công suất các nhà máy và ưu tiên phát triển công nghiệp quốc phòng của liên minh. Định hướng này cho thấy một cách tiếp cận mới: Thay vì đơn thuần tăng ngân sách để mua thêm vũ khí, châu Âu muốn xây dựng khả năng sản xuất, đổi mới và duy trì năng lực quốc phòng trong dài hạn.

Theo Nghị viện châu Âu, một trong những điểm yếu cấu trúc hiện nay vẫn là sự phân mảnh, hạn chế trong mua sắm chung và sự phụ thuộc vào các nhà cung cấp ngoài EU. Vì vậy, tăng chi tiêu cần đi cùng với phối hợp giữa các nước thành viên và củng cố nền tảng công nghiệp, công nghệ quốc phòng châu Âu.

Động lực tương tự cũng xuất hiện trong lĩnh vực năng lượng. Cuộc khủng hoảng khí đốt sau khi Nga mở chiến dịch quân sự tại Ukraine là lời nhắc nhở rõ ràng rằng một quan hệ thương mại có thể nhanh chóng trở thành vấn đề an ninh. Từ mức khoảng 45% tổng lượng khí nhập khẩu vào năm 2021, tỷ trọng khí đốt Nga trong nhập khẩu của EU đã giảm xuống còn 12% vào năm 2025. EU hiện đã luật hóa lộ trình chấm dứt nhập khẩu khí đốt Nga, đồng thời thúc đẩy năng lượng tái tạo, điện khí hóa và đa dạng hóa nguồn cung.

Nhưng bài toán năng lượng cũng cho thấy tự chủ không đơn giản là thay nhà cung cấp này bằng nhà cung cấp khác. Năm 2025, Na Uy cung cấp khoảng 31% lượng khí nhập khẩu của EU, Mỹ 26%, Bắc Phi 13%, trong khi Azerbaijan và Qatar mỗi bên khoảng 4%. Chuyên gia năng lượng Gonzalo Escribano tại Viện Hoàng gia Elcano (Tây Ban Nha) từng cảnh báo châu Âu cần tránh tạo ra những sự phụ thuộc mới trong quá trình thoát khỏi sự phụ thuộc cũ.

Theo đó, EU không thể tự sản xuất toàn bộ lithium, cobalt hay các nguyên liệu cần thiết. Vì vậy, mục tiêu thực tế phải là giảm mức độ phụ thuộc mà không cố gắng sản xuất mọi thứ trong nội bộ.

Đó cũng chính là tư duy đang định hình chính sách nguyên liệu chiến lược của EU. Hiện nay, Đạo luật về Nguyên liệu thô quan trọng của EU (Critical Raw Materials Act) đặt mục tiêu đến năm 2030 khối này có khả năng khai thác ít nhất 10%, chế biến 40% và tái chế 25% lượng nguyên liệu chiến lược tiêu thụ; đồng thời không để quá 65% nhu cầu một nguyên liệu chiến lược phụ thuộc vào một nước thứ ba duy nhất.

Có thể thấy, tự chủ của EU không phải là tự cung tự cấp. Đó là khả năng bảo đảm những năng lực cốt lõi, đa dạng hóa nguồn cung, có dự phòng và quan trọng nhất là có lựa chọn khi một mắt xích của hệ thống toàn cầu gặp khủng hoảng.

Tăng cường liên kết, đa dạng hóa nguồn lực

Hiển nhiên, quá trình EU tìm kiếm tự chủ chiến lược không nhất thiết dẫn tới một châu Âu đóng cửa. Ngược lại, mục tiêu có thể là xây dựng một châu Âu đủ năng lực để tiếp tục mở cửa, nhưng không bị đặt vào thế bị động trước những biến động bên ngoài. Điều này đặc biệt rõ trong cách EU tiếp cận chuỗi cung ứng. Brussels không chủ trương đưa toàn bộ hoạt động sản xuất trở lại châu Âu, bởi điều đó vừa tốn kém, vừa không khả thi. Thay vào đó, EU kết hợp giữa năng lực nội khối, đa dạng hóa đối tác và xây dựng các chuỗi cung ứng đáng tin cậy hơn.

Một nghiên cứu được Nghị viện châu Âu công bố năm 2026 cũng nhấn mạnh rằng đầu tư nhằm giảm phụ thuộc trong các lĩnh vực như năng lượng, nguyên liệu, bán dẫn và quốc phòng có thể đồng thời tạo ra tác động tích cực đối với đổi mới và năng suất, nếu EU thiết kế chính sách đủ linh hoạt để tận dụng những mối liên hệ này.

Đây là điểm quan trọng: Tự chủ chiến lược không chỉ là một dự án an ninh mà còn có thể trở thành dự án công nghiệp của châu Âu. Những khoản đầu tư vào quốc phòng có thể thúc đẩy hàng không vũ trụ, điện tử, robot, vật liệu mới và trí tuệ nhân tạo. Đầu tư vào năng lượng sạch tạo ra nhu cầu về pin, lưới điện, lưu trữ và công nghệ mới. Chính sách nguyên liệu chiến lược thúc đẩy khai thác, chế biến và tái chế. Những lĩnh vực tưởng như tách biệt vì thế đang được kết nối thành một chiến lược lớn hơn nhằm củng cố nền tảng công nghiệp và công nghệ của châu Âu.

Với cách tiếp cận như vậy, Mỹ vẫn là đối tác đặc biệt quan trọng của châu Âu. Thực tế, mục tiêu của EU không nhất thiết phải là thay thế Mỹ, nhưng cũng không thể chỉ trông cậy vào đối tác xuyên Đại Tây Dương này theo cách trước kia. Hiện nay, EU đang tìm cách mở rộng quan hệ với nhiều đối tác. Canada là một ví dụ tiêu biểu. Hai bên đã ký kết Đối tác An ninh và Quốc phòng vào tháng 6-2025, sau đó đạt thỏa thuận cho phép doanh nghiệp và sản phẩm quốc phòng Canada tham gia các chương trình mua sắm được hỗ trợ bởi SAFE. Canada trở thành quốc gia ngoài châu Âu đầu tiên tham gia cơ chế này.

Trong lĩnh vực quốc phòng, EU cũng đang thúc đẩy hợp tác với Australia, Ấn Độ... Trong năng lượng và nguyên liệu, EU mở rộng mạng lưới tới Na Uy, Nhật Bản, các nước Bắc Phi, Trung Đông và nhiều khu vực giàu tài nguyên. Rõ ràng, tự chủ không phải là lựa chọn giữa “tự làm tất cả” và “phụ thuộc vào người khác”. Đó là quá trình tạo ra đủ năng lực để châu Âu có thể lựa chọn cách thức hợp tác phù hợp.

Tuy nhiên, những mục tiêu này chỉ có thể trở thành hiện thực nếu EU phục hồi được nền tảng kinh tế đủ mạnh. Đây cũng là một trong những điểm khó nhất của bài toán hiện nay. EU sở hữu thị trường thống nhất quy mô lớn, lực lượng lao động có trình độ cao, nền công nghiệp đa dạng và thế mạnh rõ rệt trong các lĩnh vực như ô tô, hàng không, máy móc, hóa chất, dược phẩm và công nghệ xanh. Thế nhưng, công nghiệp châu Âu đang chịu sức ép từ chi phí năng lượng, cạnh tranh quốc tế, tốc độ đổi mới công nghệ và sự phụ thuộc vào một số nguồn nguyên liệu, linh kiện bên ngoài.

Vì vậy, tăng năng lực tự chủ trong thời gian tới không thể chỉ dựa vào việc dựng thêm hàng rào bảo hộ. Thay vào đó, giảm chi phí năng lượng, đơn giản hóa quy định, thúc đẩy đầu tư, tăng chi cho nghiên cứu - phát triển, hỗ trợ các ngành công nghiệp chiến lược và khai thác tốt hơn quy mô của thị trường chung... sẽ là những hướng đi phù hợp hơn.

Rõ ràng, hướng đi mà EU đang theo đuổi chính là quá trình tự chủ thông qua năng lực và mạng lưới. Châu Âu vừa xây dựng những năng lực mà mình không thể để mất, vừa tìm kiếm thêm những đối tác có thể cùng mình xây dựng, sản xuất và bảo đảm an ninh. Trong một môi trường quốc tế mà những lợi thế kinh tế, công nghệ và an ninh ngày càng gắn chặt với nhau, đây có lẽ chính là ý nghĩa quan trọng nhất của tự chủ chiến lược.