Làn sóng người tị nạn: Cần giải quyết từ nguyên nhân gốc rễ

Trong bài phát biểu tại Phiên họp lần thứ 77 Ủy ban Điều hành Cao ủy Liên hợp quốc về người tị nạn (UNHCR), diễn ra mới đây ở Geneva, Thụy Sĩ, người đứng đầu UNHCR Barham Salih đã phác thảo một bức tranh u ám về tình trạng người tị nạn toàn cầu. Theo đó, các cuộc xung đột và khủng hoảng liên tiếp nổ ra những năm qua đã khiến khoảng 117 triệu người dân trên thế giới phải rời bỏ nhà cửa, chấp nhận cuộc sống tha hương nơi xứ người. Phần lớn những mảnh đời bất hạnh này đến từ các nước đã hoặc đang là điểm nóng về an ninh, đói nghèo như Sudan, Yemen, Syria, Afghanistan.

Dù nguyên nhân khiến người tị nạn rời bỏ quê hương là gì thì cuộc sống lưu lạc của họ đều có một điểm chung: Nghèo đói và tạm bợ. Bởi, đặt chân đến một vùng đất mới không đồng nghĩa với việc người tị nạn sẽ có cuộc sống tốt đẹp hơn. Chờ đợi họ thường là những căn lều dựng tạm trong các trại tị nạn cùng nỗi lo thường trực về cơm áo gạo tiền, dịch vụ thiết yếu thiếu thốn, việc làm không ổn định và nguy cơ mất an ninh vẫn hiện hữu. Theo người đứng đầu UNHCR Barham Salih, từ Sudan đến khắp vùng Sahel, từ Yemen đến vùng Sừng châu Phi, đằng sau hình ảnh mỗi người dân tị nạn đều là một câu chuyện đau lòng về cuộc sống khó khăn và tương lai bất định.

Trong bối cảnh đó, sự hỗ trợ của cộng đồng quốc tế trở thành “chiếc phao cứu sinh” giúp người tị nạn vượt qua khó khăn. Trong 10 năm qua, UNHCR đã giúp gần 1 triệu người tị nạn xây dựng lại cuộc sống ở quốc gia khác. Chỉ tính từ đầu năm 2026 đến nay, trong bối cảnh xung đột liên tiếp nổ ra làm gia tăng số người phải di dời, UNHCR đã giúp ứng phó 22 tình trạng khẩn cấp tại 18 quốc gia. Hàng triệu người tị nạn ở các nước thu nhập thấp và trung bình đang phụ thuộc vào viện trợ để đáp ứng nhu cầu cơ bản.

Tuy nhiên, khoảng trống về tài chính đang gây ảnh hưởng trực tiếp hoạt động bảo vệ người tị nạn. Đến nay, UNHCR mới nhận được 3 tỷ USD, tương đương khoảng 35% trong tổng số 8,5 tỷ USD ngân sách cần thiết cho năm 2026. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc các quốc gia viện trợ hàng đầu thế giới liên tục cắt giảm mạnh các khoản ngân sách viện trợ nhân đạo quốc tế. Trong bối cảnh đó, từ năm 2024 đến nay, UNHCR đã phải cắt giảm hàng nghìn nhân sự, đóng cửa văn phòng đại diện, thậm chí ngừng hoạt động tại nhiều quốc gia, dù nhu cầu cứu trợ gia tăng.

Khi ngân sách giảm xuống dưới mức cần thiết, hậu quả kéo theo là cuộc sống của những người phụ thuộc vào viện trợ nhân đạo bị ảnh hưởng. Thiếu hụt viện trợ khiến nhiều phụ nữ và trẻ em gái đối mặt nguy cơ bạo lực, bóc lột, trẻ em mất cơ hội học tập và người khuyết tật gặp khó khăn trong tiếp cận các dịch vụ cần thiết.

Giới chuyên gia nêu rõ, khi ngân sách sụt giảm quá ngưỡng cho phép, các hoạt động cứu trợ thiết yếu sẽ lập tức bị đình trệ, thậm chí hoàn toàn sụp đổ, trực tiếp đẩy hàng triệu người yếu thế tại các điểm nóng nhân đạo vào tình cảnh bấp bênh. Trên thực tế, do nguồn tài chính hạn hẹp, tại Cộng hòa Chad, các chương trình bảo vệ trẻ em đang đứng trước nguy cơ bị đình trệ, trong khi Ethiopia phải tạm ngừng đăng ký tị nạn cho hàng chục nghìn người đến từ Nam Sudan và Eritrea.

Trong bối cảnh số người phải di dời trên thế giới ngày càng gia tăng, một câu hỏi cấp thiết được đặt ra là: Làm sao để giải quyết triệt để cuộc khủng hoảng này? Rõ ràng, duy trì hoạt động cứu trợ là cần thiết để hỗ trợ người tị nạn vượt qua giai đoạn khó khăn trước mắt. Song, đây chỉ là giải pháp tạm thời. Bởi, thành công của công tác hỗ trợ không chỉ được đong đếm bằng số lượng người được cấp phát lương thực, thuốc men và vật dụng cần thiết để sống qua ngày.

Thành công đó phải đồng nghĩa với việc trao cho họ cơ hội tự chủ, xây dựng cuộc sống tốt đẹp hơn bằng chính đôi tay của mình. UNHCR đặt mục tiêu đến năm 2035 sẽ giúp khoảng 8 triệu người tị nạn thoát khỏi tình trạng phụ thuộc vào viện trợ, lấy lại quyền tự chủ, từ đó có thể làm việc, học tập, nuôi sống bản thân và gia đình.

Làn sóng người tị nạn hiện nay là hệ lụy từ cuộc khủng hoảng đa chiều về xung đột, kinh tế và đói nghèo mà thế giới đang phải đối mặt. Liên hợp quốc đã kêu gọi cộng đồng quốc tế giảm leo thang xung đột, thúc đẩy đàm phán hòa bình, chấm dứt bạo lực, ổn định cuộc sống cho người dân để xử lý nguyên nhân gốc rễ khiến nhiều người dân buộc phải rời bỏ nhà cửa.