Sắc xanh huyền thoại của gốm sứ Gzel Nga

Lịch sử của gốm Gzhel gắn liền với nguồn đất sét trắng chất lượng cao được phát hiện tại vùng này từ thế kỷ 14. Sách cổ của Đại công tước Ivan Kalita năm 1339 đã lần đầu tiên ghi nhận địa danh này như một trung tâm sản xuất đất nung phục vụ hoàng gia.

Trải qua nhiều thế kỷ phát triển từ đồ đất nung majolica đa sắc, gốm Gzhel chính thức định hình phong cách độc bản với sắc xanh coban trên nền men trắng từ giữa thế kỷ 19, đáp ứng xu hướng thẩm mỹ chịu ảnh hưởng từ gốm sứ châu Âu và Trung Hoa.

Gốm sứ Gzhel thể hiện thẩm mỹ lâu đời của người Slav. (Ảnh: THÙY VÂN)

Sự kết hợp giữa màu trắng tinh khiết của đất sét đại diện cho mùa đông Nga và sắc xanh sâu thẳm của bầu trời tự nhiên đã đưa Gzhel trở thành biểu tượng tinh thần của sự thanh tao và bình yên.

Mỗi họa tiết hoa hồng Gzhel hay các hoa văn hình học viền quanh sản phẩm đều chứa đựng tư duy thẩm mỹ lâu đời của người Slav.

Các họa tiết đặc trưng của gốm sứ Gzhel. (Ảnh: THÙY VÂN)

Người Nga thường ví von họa tiết Gzhel là "đôi mắt xanh của nước Nga". Bàn về tính chất huyền thoại của lớp màu này, nhà sử học nghệ thuật Alexander Saltykov, người có công phục hưng gốm sứ Gzhel từ thế kỷ trước từng đúc kết:

"Bản chất của oxit coban trước khi nung chỉ là một màu đen xám thô ráp. Nhưng khi đi qua ngọn lửa thiêu kết ở 1300°C, nó lột xác thành thứ màu sắc vừa mang cái lạnh của tuyết trắng, vừa mang cái ấm áp của bầu trời mùa hạ."

Họa sĩ chuyên nghiệp làm việc tại nhà máy. (Ảnh: THÙY VÂN)

Hoa văn Gzhel chủ yếu là cây cỏ, hoa hồng, chim muông hay các cảnh sinh hoạt dân gian đậm chất Nga. Mỗi sản phẩm ra đời đều mang theo hơi thở của thiên nhiên và tâm hồn của người thợ, bởi ở đây không có chỗ cho sự rập khuôn máy móc.

Giá trị cốt lõi làm nên tính biểu tượng của thương hiệu này nằm ở quy trình chế tác thủ công hoàn toàn. Dù công nghệ lò nung và xử lý đất sét liên tục được cải tiến, công đoạn vẽ họa tiết vẫn đòi hỏi bàn tay tài hoa của các nghệ nhân.

Một buổi tham quan các sản phẩm của nhà máy. (Ảnh: THÙY VÂN)

Mỗi sản phẩm khi ra lò đều mang đậm dấu ấn cá nhân với chữ ký của chính nghệ nhân thực hiện.

Tháng 9/ 2026, Gzhel chính thức trở thành thương hiệu khu vực đầu tiên của Nga nhận được sự bảo hộ pháp lý quốc tế theo Hệ thống Lisbon tại 30 quốc gia.

Sự kiện này khẳng định vị thế di sản văn hóa không thể thay thế của Gzhel trên bản đồ nghệ thuật thế giới.

Đối với ban lãnh đạo nhà máy và các chuyên gia văn hóa Nga, việc truyền lửa cho thế hệ kế cận là nhiệm vụ sống còn để bảo vệ ngành nghề thủ công dân gian.

Khảo sát cho thấy giới trẻ Nga ngày càng quan tâm hơn đến các sản phẩm thủ công truyền thống. (Ảnh: THÙY VÂN)

Nhà máy gốm sứ Gzhel đã xây dựng một hệ sinh thái giáo dục khép kín liên kết chặt chẽ với các trường nghệ thuật địa phương và Đại học Quốc gia Gzhel.

Các chương trình tham quan thực tế và xưởng giáo dục sáng tạo (masterclass) tại nhà máy được tổ chức định kỳ hằng tuần.

Tại đây, học sinh và sinh viên không chỉ được quan sát quy trình đổ khuôn gốm, kỹ thuật vẽ cọ chuyển sắc độ xanh (kỹ thuật vẽ bằng một bên cọ đặc trưng của Gzhel) mà còn được tự tay hoàn thiện sản phẩm của riêng mình.

Nhà máy gốm sứ Gzhel đã xây dựng một hệ sinh thái giáo dục khép kín liên kết chặt chẽ với các trường nghệ thuật địa phương và Đại học Quốc gia Gzhel. (Ảnh: THÙY VÂN)

Cùng tham dự vào một lớp masterclass, ngồi trước một sản phẩm bán thành phẩm và cây cọ vẽ, chúng tôi mới thấu hiểu sự nhẫn nại của những người thợ nơi đây.

Việc điều tiết lượng màu coban trên đầu ngọn cọ sao cho không bị loang lổ là một thử thách thật sự.

Bạn Irina, một người tham dự lớp học chia sẻ: "Dù sản phẩm tự tay tôi vẽ còn thô vụng, cảm giác được tự tay viết tên mình lên đáy chiếc cốc mang lại một sự kết nối tinh thần rất lớn".

Nhà máy gốm sứ Gzhel kiên trì gìn giữ kỹ thuật thủ công cốt lõi đi đôi với việc mở lòng đón nhận những tư duy thiết kế và xu hướng tiêu dùng mới. (Ảnh: THÙY VÂN)

Đánh giá về tầm quan trọng của việc giáo dục di sản cho thế hệ trẻ qua cách làm này, bà Natalia Klyutenkova, chuyên gia điều phối của dự án "Du lịch công nghiệp" tại khu vực gốm sứ ngoại ô Moskva chia sẻ: "Mô hình du lịch công nghiệp tại nhà máy Gzhel không chỉ là một tour tham quan thuần túy, mà là một hành trình giáo dục di sản. Khi thế hệ trẻ tự tay điều khiển nhát cọ trên nền đất sét, họ đang trực tiếp chạm vào mạch ngầm văn hóa của cha ông".

Sự chuyển dịch đối tượng khách tham quan của nhà máy trong những năm gần đây sang độ tuổi trẻ hơn cho thấy mô hình giáo dục trực quan này đang phát huy tác dụng to lớn.

Nhà máy gốm sứ Gzhel liên tục đổi mới phương thức tiếp cận công chúng thông qua các hoạt động văn hóa đa dạng. (Ảnh: THÙY VÂN)

Nhìn lại chặng đường phát triển gần đây, sự lột xác mạnh mẽ của Gzhel không thể không nhắc đến một dấu mốc mang tính bước ngoặt về mặt kinh tế.

Vào cuối năm 2019, thông qua công ty con Sberbank Investments, Sberbank, một trong những ngân hàng hàng đầu của Nga đã bắt tay cùng Tập đoàn tài chính AFC Sistema đầu tư nguồn vốn lớn vào Công ty Quản lý "Gzhel".

Dự án tiên phong này nhằm mục tiêu tối ưu hóa hạ tầng du lịch công nghiệp, hiện đại hóa dây chuyền sản xuất công nghệ cao nhưng vẫn bảo tồn trọn vẹn tính chất vẽ tay thủ công truyền thống.

Khách tham quan chăm chú nghe giới thiệu về cách thức làm gốm sứ Gzhel. (Ảnh: THÙY VÂN)

Sự đầu tư bài bản từ "ông lớn" ngân hàng đã giúp hồi sinh một thương hiệu từng có lúc suy thoái sâu sắc. Cho đến đầu năm 2025, khi Sberbank hoàn thành xuất sắc vai trò "vốn mồi" tái cấu trúc tài chính thành công và rút vốn, diện mạo của nhà máy gốm sứ Gzhel đã hoàn toàn thay đổi.

Từ một thương hiệu mang tính bảo tàng, Gzhel trở thành một hệ sinh thái năng động có chuỗi cửa hàng bán lẻ chính hãng rộng khắp, đưa sản phẩm vươn tầm quốc tế và khẳng định một triết lý: Muốn bảo tồn văn hóa một cách trường tồn, trước hết phải làm cho văn hóa có khả năng tự nuôi sống chính mình.

Trong một ngày đến đây, chứng kiến 3 ca từ 10 giờ đến 15 giờ các chuyến tham quan nhà máy với lượng người ra vào tấp nập, chúng tôi càng thấy công tác marketing của họ phát huy thật hiệu quả.

Sắc xanh đặc trưng của gốm Gzhel cũng hiện diện tại tòa nhà chính của nhà máy. (Ảnh: THÙY VÂN)

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và công nghệ số bùng nổ, việc duy trì một nhà máy thủ công như Gzhel mang ý nghĩa vượt ra khỏi giá trị kinh tế đơn thuần.

Đó là câu chuyện về căn tính văn hóa. Những chiếc đĩa, tách trà Gzhel xuất hiện trên bàn ăn của các gia đình Nga không chỉ là vật dụng, mà là sợi dây liên kết các thế hệ.

Trong xưởng đổ khuôn, nơi đất sét lỏng được đổ vào các khuôn thạch cao để định hình sản phẩm. (Ảnh: THÙY VÂN)

Bảy thế kỷ trôi qua kể từ ngày địa danh này xuất hiện trong chúc thư của Đại công tước Ivan Kalita, ngọn lửa trong các lò nung vùng ngoại ô Moskva vẫn luôn duy trì.

Nhà máy gốm Gzhel đã chứng minh rằng bảo tồn không có nghĩa là đóng băng di sản trong tủ kính.

Họ liên tục đổi mới bằng cách kết hợp với các xu hướng thiết kế đương đại để đưa họa tiết xanh-trắng vào đời sống hiện đại, khiến Gzhel không bị cũ kỹ mà luôn có một đời sống căng tràn.