Khơi thông nguồn lực sáng tạo trẻ từ di sản

Di sản, từ “tủ kính bảo tàng” đến đời sống thường nhật

Hiện nay, thị trường thiết kế dần bão hòa bởi các xu hướng quốc tế, những yếu tố mang đậm bản sắc địa phương ngày càng khẳng định sức hút mạnh mẽ. Văn hóa truyền thống không còn là những giá trị đóng khung trong “tủ kính bảo tàng”; trái lại, di sản đang trở thành nền tảng tạo nên những dấu ấn độc bản của mỹ thuật ứng dụng hiện đại.

Những họa tiết vân mây, dáng dấp kiến trúc cổ hay bảng màu từ tranh dân gian, khi được “chuyển ngữ” qua góc nhìn sáng tạo của người trẻ, có thể hình thành nên các sản phẩm mang giá trị thực tiễn. Tuy nhiên, hành trình đưa di sản vào đời sống vẫn tồn tại không ít “điểm nghẽn”. Nhiều ý tưởng đột phá của các nhà thiết kế trẻ hiện nay mới dừng lại ở bản vẽ đồ họa do thiếu kinh phí sản xuất mẫu (prototype) và hạn chế trong kết nối với các làng nghề, nhà xưởng để thương mại hóa sản phẩm.

Đáng chú ý, việc thiếu sự tham vấn từ các chuyên gia văn hóa khiến người trẻ đối mặt với nguy cơ áp dụng sai lệch hoặc rơi vào “bẫy chiếm dụng văn hóa”. Nhận diện rõ những nút thắt này, “Theo bước di sản cộng đồng 2026” được định vị như một bệ phóng cả về chuyên môn và tài chính cho thế hệ sáng tạo mới.

Năm nay, cuộc thi mở rộng đối tượng tham gia cho các cá nhân, nhóm sáng tạo từ 21 đến 30 tuổi, với đề bài tập trung vào di sản vật thể của ba cộng đồng: Làng gốm Bát Tràng, sơn mài Hạ Thái và thủ công của đồng bào Mông tại Chế Cu Nha (Mù Cang Chải).

Điểm nổi bật của chương trình là cơ cấu hỗ trợ mang tính thực tiễn. Bên cạnh giải thưởng trị giá hơn 50 triệu đồng, các dự án tiềm năng sẽ được tham gia giai đoạn huấn luyện chuyên sâu 1-1. Thí sinh có cơ hội tham gia chuyến điền dã 5 ngày tại các làng nghề, trực tiếp làm việc cùng nghệ nhân và chuyên gia.

Bà Phạm Minh Hiền, đại diện Ban tổ chức nhấn mạnh: “Cách bảo tồn văn hóa bền vững nhất là để người trẻ được tự do kể lại câu chuyện di sản bằng chính ngôn ngữ thiết kế của thế hệ họ. Việc của chúng tôi là trang bị cho các bạn đủ vốn liếng, cả về tài chính lẫn chuyên môn, để tự tin hiện thực hóa câu chuyện đó”.

Đồng quan điểm, bà Phạm Minh Hồng, Quản lý dự án tại Hội đồng Anh Việt Nam, chia sẻ kinh nghiệm từ mùa trước: “Gần 100 bài dự thi cho thấy sự quan tâm rất lớn của giới trẻ với di sản. Mùa 2 được thiết kế dựa trên nhu cầu thực tế: không chỉ dừng ở ý tưởng mà cần trang bị cho các bạn hiểu biết địa phương, tư duy thiết kế và khả năng thương mại hóa để mang lại lợi ích lâu dài cho cộng đồng”.

Để di sản tự nuôi sống chính mình

Thiết kế ghế Thảnh Ỷ giành giải Vàng mùa thi 2025 kết hợp nghệ thuật đan lát và các hoa văn của người Xơ Đăng và Gia Rai. (Ảnh: Ban tổ chức cuộc thi)

Từ góc độ thực hành, bạn Trương Quang Đăng Nguyên, Trưởng nhóm dự án Thảnh Ỷ (giải Vàng 2025), khẳng định: “Di sản không nên chỉ là họa tiết để ngắm nhìn; nó phải là thứ chúng ta có thể chạm vào, tựa lưng vào và cảm thấy thảnh thơi mỗi ngày. Cách tốt nhất để bảo tồn văn hóa là đưa quá khứ vào đúng không gian sống hiện tại một cách tinh tế”.

Dưới góc nhìn của một nghệ nhân truyền thống, anh Đặng Văn Hậu (Sáng lập Tòhe+, giải Bạc 2025) cho rằng cần mạnh dạn trao cho di sản một hình hài và công năng mới: “Chỉ khi được ứng dụng vào thiết kế thực tế và tạo ra giá trị kinh tế, di sản mới có thể tự nuôi sống chính nó và kiêu hãnh vươn ra thế giới”.

Tuy nhiên, để một sản phẩm đi từ bản vẽ đến tay người tiêu dùng đòi hỏi năng lực sản xuất tương thích. Bà Trần Tuyết Lan, CEO Craft Link, Thành viên Ban Giám khảo, lưu ý các nhà sáng tạo trẻ cần bước ra khỏi không gian studio để thấu hiểu thực tiễn của nghề: “Một thiết kế dù xuất sắc đến đâu, nếu không thể sản xuất đồng đều tại các bản làng hay không mang lại lợi ích thiết thực cho người thợ thủ công, thì dự án đó cũng khó tồn tại lâu dài. Hiểu được đặc trưng văn hóa và tính khả thi về mặt sản xuất mới là cách phát triển công nghiệp văn hóa bền vững nhất”.

“Theo bước di sản cộng đồng 2026” không chỉ là một sân chơi sáng tạo, mà còn là hành trình hưởng ứng Chương trình Phát triển Thủ công Đương đại trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026. Chương trình góp phần kết nối thế hệ trẻ với mạch nguồn bản sắc dân tộc, để những giá trị ngàn năm tiếp tục lan tỏa trong đời sống đương đại.