Kể chuyện văn hóa dân tộc bằng âm nhạc

Âm nhạc dân tộc không chỉ lưu giữ những giai điệu, mà còn chứa đựng ký ức và bản sắc của mỗi cộng đồng. Với nghệ sĩ Tuấn Anh (Trung tâm Dịch vụ công xã Mèo Vạc), tìm hiểu một nhạc cụ cũng là tìm hiểu câu chuyện văn hóa. Gần 20 năm sống và làm việc trên Cao nguyên đá, anh không chỉ học cách chơi những nhạc cụ dân tộc mà còn tìm cách làm mới, để văn hóa truyền thống có thêm một nhịp cầu đến với người trẻ và du khách.

Từ phòng thu nhỏ, Tuấn Anh chắt lọc những thanh âm của miền đá bằng âm nhạc.

Cơ duyên với miền đá

Ở miền đá, có những âm thanh chỉ cần nghe một lần đã đủ khắc sâu vào tâm trí: tiếng khèn gọi bạn, tiếng sáo dìu dặt bên triền núi hay tiếng trống vang lên trong ngày hội bản. Với nghệ sĩ Tuấn Anh, đó không chỉ là chất liệu nghệ thuật, mà là cánh cửa đưa anh bước vào thế giới văn hóa của các dân tộc trên Cao nguyên đá.

Tôi quen Tuấn Anh năm 2015 khi ghi hình một chương trình truyền hình về sắc màu văn hóa. Ấn tượng khi ấy là một người làm âm nhạc lặng lẽ, luôn dành sự chú ý đặc biệt cho các nhạc cụ dân tộc. Kỷ niệm nhớ nhất là chuyến đi đến xã Tát Ngà, chúng tôi ngồi bên chén rượu ngô, nghe già làng kể chuyện về văn hóa người Giáy. Tuấn Anh chăm chú lắng nghe về chiếc trống cổ - thứ âm thanh được truyền lại qua nhiều thế hệ nhưng nay ít người biết chơi. Anh hỏi tỉ mỉ từ phong tục, lễ hội cho đến cách nhạc cụ hiện diện trong đời sống cộng đồng. Anh bảo, muốn đưa một thanh âm lên sân khấu thì trước hết phải hiểu nó sinh ra từ đâu và thuộc về ai, bởi đằng sau mỗi tiếng trống hay điệu múa là cả một miền ký ức được cộng đồng nâng niu.

Nguyễn Tuấn Anh sinh ra tại vùng đất Trung du Phú Thọ. Năm 2008, anh rời miền xuôi lên dạy Mỹ thuật tại Trường Tiểu học Cán Chu Phìn. Hai năm sau, anh chuyển công tác về Trung tâm Văn hóa huyện Mèo Vạc, phụ trách công việc liên quan đến âm thanh và phối khí, rồi kết hôn với cô gái dân tộc Lô Lô. Công việc đưa anh đi các bản làng, tiếp xúc với đời sống của đồng bào Mông, Lô Lô, Tày, Dao, Giáy…

Càng đi, anh càng nhận ra kho tàng âm nhạc truyền thống vô cùng phong phú nhưng đang dần thu hẹp trong không gian sinh hoạt thường ngày. Gần 20 năm qua, anh lặng lẽ trở thành người đi tìm và giữ những thanh âm ấy: từ sáo Mông, đàn môi, trống đồng Lô Lô, trống Giáy đến đàn tròn và khèn Mông. Mỗi nhạc cụ được anh thể hiện là một câu chuyện văn hóa được bồi đắp.

Từ cây đàn môi nhỏ bé, nghệ sĩ Tuấn Anh kể những câu chuyện văn hóa vùng cao bằng âm nhạc.

Thanh âm kể chuyện

Học một nhạc cụ dân tộc chưa bao giờ là chuyện dễ dàng. Tuấn Anh thường tìm đến tận bản làng, gặp những nghệ nhân già, lắng nghe họ chia sẻ về những câu chuyện gắn với đời sống cộng đồng. Càng tìm hiểu, anh càng nhận ra mỗi thanh âm đều mang theo một phần ký ức của vùng đất.

Đàn môi là nhạc cụ khiến anh dành nhiều thời gian, công sức nhất. Nhỏ bé, mỏng manh, thanh âm trong trẻo, đàn môi đòi hỏi người chơi sự tinh tế tuyệt đối. Không chỉ chơi đơn lẻ theo lối truyền thống, Tuấn Anh thử nghiệm kết hợp tiếng đàn môi với phần nhạc nền hiện đại do chính anh tự phối khí nhưng không dùng âm thanh điện tử để thay thế tiếng đàn thật. Sự kết hợp ấy vừa giữ trọn âm sắc nguyên bản, vừa mang lại làn gió mới mẻ cho người nghe.

Khi các tác phẩm được chia sẻ trên Facebook, TikTok hay YouTube, những phản hồi trái chiều xuất hiện. Có người tiếc nuối sự nguyên bản, nhưng cũng có những bạn trẻ tò mò: "Tại sao một nhạc cụ nhỏ bé thế lại có thể tạo ra âm thanh cuốn hút đến vậy?". Với Tuấn Anh, đó là tín hiệu đáng mừng, bởi khi một người bắt đầu tò mò về âm thanh, họ đã bước chân vào thế giới văn hóa phía sau nó.

Bên cạnh đàn môi, anh còn làm chủ nhiều nhạc cụ khác để làm nguyên liệu sáng tác. Trong phòng thu nhỏ của mình, anh tự tay lo mọi công đoạn từ sáng tác đến phối khí. Những khi cần tư liệu cho các đề tài mới, anh luôn cẩn trọng tìm đến những bậc cao niên hoặc người am hiểu nghi lễ để xin phép và ghi lại chuẩn xác âm hưởng dân gian. Từ những thử nghiệm nghiêm túc ấy, các chương trình do anh tham gia phối khí cùng Trung tâm Văn hóa Mèo Vạc đã liên tục giành giải thưởng cao tại các hội diễn tỉnh và Trung ương tổ chức.

Ghi nhật ký cao nguyên bằng giai điệu

Điểm đặc biệt trong cách làm âm nhạc dân tộc của Tuấn Anh là anh không bao giờ giữ văn hóa trong một khuôn mẫu bất biến, cũng không làm mới bằng cách tách nó khỏi cội nguồn. Điều anh tìm kiếm là cách kể phù hợp để những thanh âm quen thuộc của miền đá tiếp tục có đời sống đương đại.

Tại Chợ tình Phong lưu Khâu Vai, nơi sắc màu văn hóa các dân tộc hội tụ mỗi năm, anh thường mở đầu chương trình bằng một bản hòa tấu. Tiếng khèn, sáo, đàn môi, chiêng cùng cất lên, nhưng không phải để tạo sự ồn ào. Mỗi nhạc cụ có vị trí, có lúc dẫn, có lúc nhường lối, hòa quyện mà vẫn giữ được nét riêng. Từ đó, những thanh âm tưởng đã thân thuộc trở thành một câu chuyện về vùng đất, về con người cao nguyên. Cách làm này được Ban Tổ chức và khán giả đánh giá cao, vì sân khấu không chỉ có nhạc, mà còn phảng phất hồn cốt của từng dân tộc.

Ở chợ đêm Mèo Vạc mỗi tối thứ Bảy, anh có cách tiếp cận khác: bắt đầu bằng những tiết tấu hiện đại, dễ thu hút sự chú ý, rồi từ từ đưa vào giai điệu truyền thống. Người nghe từ sự tò mò ban đầu dần đi vào câu chuyện đằng sau mỗi thanh âm. Khi lửa trại bùng lên, ranh giới giữa biểu diễn và khán giả gần như tan biến. Mọi người, ai cũng hòa vào nhịp trống, nhịp chiêng, tiếng sáo, tiếng khèn và những thanh âm của đại ngàn. Nhiều du khách quốc tế chia sẻ, họ cảm thấy được chào đón gần gũi, không phải xem từ xa mà thực sự được sống trong không gian văn hóa. Chị Anna Muller, du khách Đức chia sẻ: “Tôi rất thích tìm hiểu âm nhạc và phong tục vùng cao. Nghe trực tiếp nhạc cụ truyền thống và hiểu câu chuyện đằng sau nó là một trải nghiệm rất riêng, để lại ấn tượng sâu sắc”.

Tại quán “Nò Ah - Bảy sắc Cao nguyên”, nơi mỗi tối có khách quốc tế ghé thăm, cách kể chuyện của anh lại chậm rãi hơn. Trước khi biểu diễn, anh giới thiệu bằng cả tiếng Việt và tiếng Anh: nhạc cụ này của dân tộc nào, ý nghĩa ra sao, người ta dùng nó vào lúc nào. Với đàn môi, anh không chỉ nói về âm thanh đặc biệt mà kể về cách người Mông dùng nó để tâm sự, tỏ tình, gắn kết gia đình. Nghe nhạc trở thành một cuộc đối thoại, một cách kết nối giữa các nền văn hóa.

Ông Chu Minh Quang, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ công xã Mèo Vạc cho biết: “Tuấn Anh là nghệ sĩ rất tâm huyết với âm nhạc dân tộc. Điều đáng quý là anh không chỉ biểu diễn mà còn chịu khó tìm hiểu, sưu tầm, phối khí và tìm cách đưa những giá trị văn hóa ấy đến gần hơn với người dân, du khách, nhất là thế hệ trẻ”.

Trong chuyến công tác lên vùng cao lần này, Tuấn Anh say sưa kể cho tôi nghe về ý tưởng chuẩn bị cho Ngày hội văn hóa dân tộc Lô Lô tại Mèo Vạc. Anh đang ấp ủ một tác phẩm kết hợp âm nhạc với múa đương đại, tái hiện lại truyền thuyết đại hồng thủy - câu chuyện về nguồn gốc lâu đời của người Lô Lô. Cách thể hiện sẽ mới lạ, nhưng hồn cốt thì vẫn nguyên vẹn. Nghe anh nói, tôi hiểu thêm về con đường mà người nghệ sĩ ấy đã chọn: gom nhặt từng mảnh hồn của đại ngàn, lắng nghe những nhịp đập từ sâu thẳm đời sống đồng bào để rồi chắt chiu cất lên thành giai điệu mới. Những thanh âm ấy không bị giữ lại trong ký ức, mà tiếp tục được cất lên trong một cách kể mới, đưa văn hóa vùng cao bay xa, để người trẻ và du khách gần xa mãi nhớ về một miền đá giàu bản sắc.

Hoàng Hà