Khai mở nguồn lực di sản, kiến tạo kinh tế bền vững - Kỳ 1:  Dải di sản độc bản, vốn quý của xứ Tuyên

Trong kỷ nguyên mới, khi văn hóa là nguồn vốn chiến lược, việc đánh thức kho tàng di sản để đưa du lịch thành ngành kinh tế mũi nhọn - động lực tăng trưởng hai con số và phát triển công nghiệp văn hóa - đòi hỏi một tư duy quản trị đột phá. Đứng trước vận hội mới, Đảng bộ và chính quyền tỉnh Tuyên Quang đã dũng cảm nhìn thẳng vào các điểm nghẽn để chuyển từ “quản lý văn hóa” sang “quản trị kinh tế di sản”. Loạt bài phản ánh hành trình ý Đảng hòa quyện lòng Dân nhằm khơi thông nguồn lực nội sinh; biến di sản độc bản thành tài sản phồn vinh, góp phần bồi đắp bản sắc con người Việt Nam và đưa xứ Tuyên vươn tầm quốc tế.

Kỳ 1:  Dải di sản độc bản, vốn quý của xứ Tuyên

Trải dài từ “Thủ đô khu giải phóng”, “Thủ đô kháng chiến” Tân Trào lịch sử đến miền đá kỳ vĩ nơi cực Bắc Tổ quốc, không gian xứ Tuyên sau sáp nhập mở ra một dải di sản độc bản. “Linh hồn” gắn kết trong dải đất ấy là hệ sinh thái văn hóa rực rỡ, phản ánh đa sắc màu đời sống của 22 dân tộc anh em. Khơi dậy sức sống nội sinh từ “mỏ vàng” di sản ấy chính là chìa khóa chiến lược để xứ Tuyên định hình thương hiệu, vươn tầm vóc quốc gia và hội nhập sâu rộng trên trường quốc tế.

Từ kỳ quan địa chất đến dấu ấn lịch sử

Sau sáp nhập Hà Giang, không gian phát triển của tỉnh Tuyên Quang mở rộng, tạo điều kiện kết nối các vùng di sản địa chất, lịch sử và văn hóa trong một chỉnh thể thống nhất. Với diện tích gần 13.800 km2, quy mô dân số hơn 1,8 triệu người, hệ thống 3 di tích quốc gia đặc biệt cùng gần 600 di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh được xếp hạng, Tuyên Quang sở hữu nguồn tài nguyên di sản phong phú, có khả năng hình thành những hành trình du lịch liên vùng đặc sắc.

Cột cờ Quốc gia Lũng Cú - Biểu tượng chủ quyền thiêng liêng nơi cực Bắc của Tổ quốc.

Nơi địa đầu Tổ quốc, Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn là không gian lưu giữ những dấu tích đặc biệt về lịch sử hình thành và phát triển của Trái đất qua hàng trăm triệu năm. Với diện tích hơn 2.345 km2, nằm ở độ cao trung bình từ 1.000 đến 1.600 m so với mực nước biển, Cao nguyên đá Đồng Văn là di sản tiêu biểu, góp phần khẳng định vị thế của Tuyên Quang trên bản đồ di sản Việt Nam và thế giới.

Hành trình khám phá Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn sẽ đưa bạn chinh phục Con đường Hạnh Phúc huyền thoại - tuyến đường dài hơn 180 km kết tinh từ ý chí sắt đá của hàng vạn thanh niên xung phong, mở ra cánh cửa đến với miền đá tai mèo thâm trầm.

Trải dọc Con đường Hạnh phúc là những đỉnh đèo huyền thoại. Khởi đầu là dốc 9 Khoanh với 9 khúc cua tay áo gấp khúc xếp chồng lên nhau tựa dải lụa vắt ngang lưng chừng trời. Đó còn là đèo Mã Pí Lèng - một trong “tứ đại đỉnh đèo” hiểm trở nhất Việt Nam. Dưới chân đèo là dòng sông Nho Quế xanh ngọc bích uốn lượn ôm lấy hẻm Tu Sản - hẻm vực sâu nhất Đông Nam Á với chiều dài 1,7 km, độ sâu gần 1.000 m và hai vách đá vôi cao 700 - 900 m được tạo tác qua hàng trăm triệu năm lịch sử địa chất.

Cao nguyên đá Đồng Văn còn lưu dấu qua các bản làng trứ danh như Dinh thự họ Vương bề thế tại Sà Phìn và làng văn hóa Lũng Cẩm (Sủng Là) - bối cảnh phim “Chuyện của Pao” với nhà trình tường rêu phong.

Nếu Cao nguyên đá là bản trường ca của lịch sử Trái đất, thì Tân Trào và Kim Bình chính là những mốc son chói lọi trong biên niên sử đấu tranh giải phóng dân tộc. Khu di tích quốc gia đặc biệt Tân Trào lưu giữ những quyết định có tính chất bước ngoặt vận mệnh quốc gia do Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng hoạch định trong thời kỳ tiền khởi nghĩa và kháng chiến chống thực dân Pháp. Tại đây Quốc dân Đại hội Tân Trào (16 - 17/8/1945) đã tán thành chủ trương tổng khởi nghĩa tháng 8-1945, quyết định nhiều vấn đề trọng đại về quốc gia, trong đó chính thức quy định Quốc kỳ là lá cờ đỏ sao vàng và Quốc ca là bài Tiến quân ca. Trong 9 năm chống Pháp, Tuyên Quang tiếp tục là “Thủ đô Kháng chiến”, nơi Trung ương Đảng và Bác Hồ hoạch định quyết sách chiến lược làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu”. Hiện Khu di tích quốc gia đặc biệt Tân Trào lưu giữ quần thể gồm 138 di tích và cụm di tích lịch sử gắn liền với địa danh lịch sử như lán Nà Nưa, đình Tân Trào, cây đa Tân Trào.

Song hành cùng Tân Trào, Khu di tích Quốc gia đặc biệt Kim Bình ghi dấu Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng (năm 1951) - Đại hội đầu tiên tổ chức trong nước ngoài Hà Nội. Đại hội đã đưa Đảng ra hoạt động công khai với tên gọi Đảng Lao động Việt Nam, trở thành ngọn đuốc soi đường cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và phát triển đất nước.

Sự hiện diện của các quần thể di tích lịch sử cách mạng này không chỉ là niềm tự hào lớn của đồng bào các dân tộc tỉnh nhà, mà còn tạo ra nguồn lực vô giá để phát triển loại hình du lịch về nguồn, lịch sử - văn hóa, khơi dậy lòng yêu nước và thu hút đông đảo du khách tìm về cội nguồn.

Bản sắc 22 dân tộc - Lợi thế không thể sao chép

Tuyên Quang hiện diện trên bản đồ văn hóa quốc gia như một không gian hội tụ phong phú bậc nhất với 22 dân tộc anh em cùng sinh sống, tạo nên một bức tranh đa sắc màu với gần 400 di sản vật thể và phi vật thể. Sức hút của mảnh đất này không chỉ nằm ở con số gần 40 di sản quốc gia hay di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại như Thực hành Then, mà nằm ở tính nguyên bản và sống động trong đời sống đương đại.

Một trong những lợi thế mang tính biểu tượng của Tuyên Quang là việc hội tụ trọn vẹn cả 9 ngành Dao của cả nước (Dao Đỏ, Dao Tiền, Dao Áo dài, Dao Quần trắng, Dao Quần chẹt, Dao Thanh Y, Dao Lô Gang, Dao Cóc Ngáng, Dao Cóc Mùn). Mỗi ngành Dao mang một mã gen văn hóa riêng biệt không thể trộn lẫn từ trang phục, chữ viết Nôm Dao, hệ thống tri thức đến 8 di sản quốc gia riêng có như Lễ Cấp sắc, Lễ cúng bàn Vương, hát Páo dung, nghệ thuật trang trí trên trang phục dân tộc của người Dao đỏ... Sự bảo lưu toàn vẹn hệ sinh thái văn hóa của đồng bào Dao chính là minh chứng sinh động cho năng lực gìn giữ bản sắc nguồn cội, trở thành tài sản vô giá hiếm có địa phương nào sánh được.

Khu di tích quốc gia đặc biệt Tân Trào lưu giữ những quyết định có tính chất bước ngoặt vận mệnh quốc gia.

Bức tranh văn hóa xứ Tuyên bừng sáng nhờ kho tàng gần 100 lễ hội truyền thống được phục dựng bài bản cùng hệ thống nghi lễ tâm linh vừa cổ xưa, vừa đậm màu sắc huyền bí. Đó là không gian kỳ bí của lễ Đại phan, Gầu Tào; là hành trình kết nối cõi âm dương qua tiếng khèn Mông, đàn Tính hay các tầng trời giải hạn của Thực hành Then. Đặc biệt, Nghi lễ Nhảy lửa kỳ lạ của người Pà Thẻn - nơi con người dùng đôi chân trần thách thức đống than hồng trong trạng thái xuất thần đã trở thành sản phẩm văn hóa tâm linh có sức hút toàn cầu.

Chiều sâu văn hóa Tuyên Quang còn được bồi đắp bởi sự hiện diện của các cộng đồng dân tộc rất ít người với quy mô dưới 10.000 người như Lô Lô, Pu Péo, Bố Y, Cờ Lao, La Chí... Dù quy mô dân số khiêm tốn, chính ý thức tự cường và tình yêu quê hương đã giúp các cộng đồng này gìn giữ trọn vẹn những phong tục, tập quán, kiến trúc nhà trình tường nguyên sơ bậc nhất. Đây chính là lớp trầm tích sâu thẳm, tạo nên chiều sâu cho hồn cốt văn hóa Tuyên Quang trên hành trình khẳng định thương hiệu du lịch di sản độc bản.

Từ bản sắc bản địa đến thương hiệu điểm đến

Ở cực Bắc Tổ quốc, dưới chân cột cờ Quốc gia Lũng Cú, Lô Lô Chải từng được biết đến như một ngôi làng nhỏ nép mình giữa trùng điệp núi đá. Những ngôi nhà trình tường cổ, mái ngói âm dương, hàng rào đá và nhịp sống của đồng bào Lô Lô tạo nên diện mạo riêng có cho vùng đất này. Nhưng điều làm nên giá trị của Lô Lô Chải không chỉ là cảnh quan độc đáo, mà còn là cách một cộng đồng gìn giữ di sản của cha ông, đưa những giá trị truyền thống trở thành nguồn lực phát triển trong đời sống hôm nay.

Ngày 17/10/2025, Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc (UN Tourism) công nhận Lô Lô Chải, xã Lũng Cú, tỉnh Tuyên Quang là “Làng du lịch tốt nhất thế giới năm 2025”. Ngôi làng được xướng tên trong chương trình lựa chọn các điểm đến nông thôn tiêu biểu toàn cầu, vượt qua một quá trình đánh giá với hơn 270 hồ sơ đến từ 65 quốc gia. Danh hiệu không chỉ ghi nhận sức hấp dẫn của một điểm đến, mà còn phản ánh những nỗ lực bảo tồn văn hóa, bảo vệ môi trường, phát triển du lịch bền vững và cải thiện sinh kế cho cộng đồng. Thôn có gần 200 hộ dân, trong đó chủ yếu là đồng bào Lô Lô, Mông. Hiện cả thôn có hơn 40 hộ làm homestay, mỗi năm đón từ 50.000 đến 70.000 lượt khách, giúp nhiều gia đình có thu nhập ổn định từ 150 đến 300 triệu đồng/năm.

Với phương châm: Lấy văn hóa gốc làm điểm tựa, đầu năm 2025, bản người Tày ở Thôn Tha, phường Hà Giang 1 đã chinh phục hội đồng thẩm định quốc tế để giành Giải thưởng Homestay ASEAN danh giá. Giữa thung lũng lúa nước thanh bình, gần 100% hộ dân trong thôn vẫn bảo tồn nguyên trạng kiến trúc nhà sàn gỗ lợp lá cọ truyền thống. Sức hút của Thôn Tha nằm ở nhịp sống thuận tự nhiên: du khách đến đây được ngủ dưới mái lá cọ nghe tiếng gió ngàn, thưởng thức ẩm thực từ nông sản sạch và đắm mình trong tiếng đàn Tính, điệu hát Then mộc mạc bên bếp lửa hồng.

Trước đó, vào năm 2023, làng văn hóa du lịch cộng đồng Nặm Đăm, xã Quản Bạ cũng đã ghi dấu ấn với Giải thưởng Du lịch cộng đồng ASEAN (CBT ASEAN) khi 100% hộ dân người Dao cam kết giữ gìn nhà trình tường đất, duy trì nghề nấu thuốc tắm thảo dược cổ truyền, bảo tồn nghi lễ Cấp sắc và bảo vệ nghiêm ngặt khu rừng thiêng đầu nguồn.

Ở phân khúc nghỉ dưỡng sinh thái cao cấp, khu nghỉ dưỡng Panhou Retreat, xã Thông Nguyên liên tiếp trong hai năm 2024 và 2025 được vinh danh tại giải thưởng World Travel Awards (WTA) khu vực châu Á nhờ triết lý ẩn mình dưới tán rừng già, kết hợp kiến trúc bản địa với văn hóa trị liệu của người Dao Đỏ, tuyệt đối không xâm lấn tự nhiên.

Đặc biệt, năm 2010, Cao nguyên đá Đồng Văn được công nhận là Công viên Địa chất Toàn cầu UNESCO và liên tiếp vượt qua các kỳ tái thẩm định khắt khe vào những năm tiếp theo. Đến năm 2025, chiến thắng hạng mục “Điểm đến văn hóa hàng đầu thế giới năm 2025”.

Lý giải vì sao những không gian mộc mạc ấy lại có sức chinh phục mạnh mẽ đối với bạn bè năm châu, ông Marc Dubois, một kiến trúc sư và nhà nghiên cứu văn hóa người Pháp bày tỏ sự ngưỡng mộ: “Ở châu Âu hay các đô thị hiện đại, chúng tôi có thừa những khu nghỉ dưỡng sang trọng nhưng giống hệt nhau ở mọi nơi. Khi đến Tuyên Quang, điều làm tôi thực sự bị mê hoặc là được chạm vào một nền văn hóa đang sống thật sự. Thức dậy trong ngôi nhà ở Lô Lô Chải, ngắm hàng rào đá rêu phong và nhìn những người phụ nữ kiên nhẫn thêu thùa, tôi tìm thấy sự kết nối nguyên bản giữa con người với thiên nhiên và lịch sử - thứ tài sản vô giá mà thế giới hiện đại đang dần đánh mất”.

Từ trầm tích văn hóa đến kỳ quan địa chất, Tuyên Quang có trong tay những tài nguyên du lịch giàu giá trị và khó trộn lẫn. Thách thức đặt ra lúc này là làm sao chuyển hóa lợi thế ấy thành sức cạnh tranh thực chất, để di sản không chỉ là niềm tự hào của vùng đất mà còn trở thành động lực phát triển bền vững. Đây cũng là câu chuyện về những điểm nghẽn cần tháo gỡ và những hướng đi mới để giải bài toán tăng trưởng du lịch xứ Tuyên.

Bài, ảnh: Hoài Yên, Chúc Huyền, Biện Luân, Thu Phương, Giang Lam, Hoàng Hà