Nghệ thuật trang trí trên trang phục truyền thống của người Nùng

Trên nền vải chàm thẫm màu thời gian, những đường thêu trắng, xanh, đỏ hiện lên lặng lẽ mà bền bỉ, như cách người Nùng gửi gắm ký ức, niềm tin và bản sắc tộc người qua từng mũi kim.

Ở các xã Nấm Dẩn và Trung Thịnh, nghệ thuật trang trí trên trang phục truyền thống không chỉ là kỹ năng làm đẹp, mà còn là “ngôn ngữ không lời” phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và chiều sâu văn hóa của cộng đồng người Nùng. Đây cũng là một trong những di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu đang được ngành văn hóa tỉnh Tuyên Quang hoàn thiện hồ sơ, đề nghị ghi danh ở tầm quốc gia.

Các thiếu nữ người Nùng rạng rỡ trong trang phục truyền thống.

Khi hoa văn kể chuyện

Với người Nùng, trang phục không đơn thuần là vật che thân. Mỗi đường viền cổ áo, mỗi mảng chắp ở gấu tay, mỗi dải hoa văn trên vạt váy đều mang ý nghĩa riêng. Hình vuông tượng trưng cho đất, hình tròn biểu trưng cho trời; những đường răng cưa, sóng nước gợi nhắc núi đồi, ruộng nương, dòng suối - không gian sống gắn bó bao đời của cộng đồng.

Nghệ nhân Tráng Thị Ình, xã Nấm Dẩn, chậm rãi nói: “Thêu hoa văn không phải để cho đẹp mắt thôi đâu. Mỗi hình là một lời nhắc, dặn con cháu nhớ đất, nhớ tổ tiên, nhớ mình là người Nùng.” Bởi thế, hoa văn trên trang phục không bao giờ tùy tiện. Từng mũi thêu phải đều, từng màu chỉ phải hài hòa trên nền chàm đã được nhuộm, chà bóng công phu.

Quy trình làm nên một bộ trang phục truyền thống vì thế kéo dài qua nhiều tháng. Từ trồng bông, se sợi, dệt vải; trồng chàm, nhuộm chàm nhiều lượt; rồi chà vải cho bóng mịn, cắt may và cuối cùng mới đến công đoạn trang trí. Chính ở bước sau cùng này, bàn tay và óc thẩm mỹ của người phụ nữ Nùng được thể hiện rõ nhất.

Không phải ngẫu nhiên mà trong quan niệm của người Nùng, trang phục là thước đo vẻ đẹp, tài năng và phẩm hạnh của người phụ nữ. Ngay từ khi mười, mười hai tuổi, các bé gái đã được bà, mẹ dạy cách thêu thùa, phối màu, chắp vải. Khi lớn lên, tự tay làm được một bộ trang phục truyền thống hoàn chỉnh đồng nghĩa với sự trưởng thành.

Hoa văn trang phục truyền thống trên khăn đội đầu của phụ nữ Nùng.

Nghệ nhân Xin Thị Vẽ, xã Trung Thịnh, chia sẻ: “Ngày xưa, con gái đi chợ phiên hay dự hội, ai mặc áo tự tay thêu, đường kim đẹp là được khen. Đó vừa là niềm tự hào, vừa là động lực để giữ nghề.” Với bà, mỗi mũi kim không chỉ đòi hỏi sự khéo léo, mà còn cần sự kiên nhẫn và lòng yêu nghề - những phẩm chất được truyền từ đời này sang đời khác.

Ở xã Nấm Dẩn, nhiều gia đình vẫn giữ thói quen để phụ nữ lớn tuổi mặc áo chàm truyền thống trong sinh hoạt thường ngày. Còn trang phục cầu kỳ hơn dành cho lễ cưới, lễ hội, Tết cổ truyền - những thời điểm trang phục trở thành biểu tượng văn hóa sống động, hiện diện giữa không gian cộng đồng.

Từ mũi kim truyền thống đến nhịp sống hôm nay

Thực tiễn tại xã Trung Thịnh cho thấy, nghệ thuật trang trí trên trang phục truyền thống của người Nùng vẫn đang được cộng đồng duy trì trong đời sống hằng ngày, đặc biệt trong các dịp lễ hội, cưới hỏi và sinh hoạt văn hóa. Trên cơ sở đó, việc lập hồ sơ di sản được kỳ vọng sẽ góp phần khơi dậy ý thức bảo tồn, tạo động lực để người dân tiếp tục gìn giữ và trao truyền nghề cho thế hệ trẻ.

Trong bối cảnh giao thoa văn hóa mạnh mẽ, nghề thêu, nhuộm, trang trí trang phục của người Nùng vẫn đứng vững nhờ chính cộng đồng. Tại Nấm Dẩn, các tổ nhóm phụ nữ thêu, may trang phục truyền thống đã hình thành, vừa phục vụ nhu cầu sử dụng trong cộng đồng, vừa làm sản phẩm bán cho du khách. Một số mẫu hoa văn cổ còn được ứng dụng trên túi vải, khăn, búp bê dân tộc - cách làm mới nhưng vẫn giữ hồn cốt truyền thống.

Trang phục truyền thống của phụ nữ Nùng hiện diện sinh động trong không gian lễ hộị .

Điều làm nên sức sống bền bỉ của nghệ thuật trang trí trên trang phục người Nùng chính là khả năng thích ứng mà không đánh mất bản sắc. Hoa văn có thể được giản lược, sản phẩm có thể được sáng tạo thêm, nhưng nền chàm, cách phối màu và ngôn ngữ hình học đặc trưng vẫn được gìn giữ như “dấu chỉ nhận diện” của tộc người.

Nghệ nhân Lù Thị Rích, xã Nấm Dẩn, bộc bạch: “Chúng tôi mong con cháu sau này vẫn biết thêu, biết mặc áo của dân tộc mình. Có đổi mới thì đổi, nhưng đừng quên gốc.” Lời nói mộc mạc ấy cũng là mong muốn chung của nhiều nghệ nhân đang ngày ngày lặng lẽ giữ nghề.

Trong hành trình ấy, việc hoàn thiện hồ sơ đề nghị ghi danh di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được xem như một dấu mốc quan trọng. Không chỉ là sự ghi nhận ở tầm cao hơn, đó còn là cam kết đồng hành của Nhà nước với cộng đồng - để nghệ thuật trang trí trên trang phục truyền thống của người Nùng tiếp tục được bảo tồn, phát huy như một phần di sản sống của văn hóa Việt Nam đa sắc màu.

Từ những đường kim lặng lẽ trên nền vải chàm đến không gian lễ hội rộn ràng sắc áo, nghệ thuật trang trí trên trang phục truyền thống của người Nùng vẫn đang âm thầm kể câu chuyện của mình - câu chuyện về đất, về người, về bản sắc bền bỉ giữa dòng chảy thời gian./.                                 

Bài, ảnh: Đức Quý