Nhịp Then nối ba thế hệ

Trong ngôi nhà sàn của gia đình nghệ nhân Vãi Văn Tới ở thôn Mác Hạ, xã Tân Trịnh, mỗi khi các thành viên quây quần, tiếng đàn tính lại ngân lên hòa cùng câu hát Then. Người cha đệm đàn, cô con gái nhỏ cất tiếng hát, còn người ông lặng lẽ dõi theo. Ba thế hệ, ba độ tuổi cùng hòa trong tiếng đàn, câu hát, gìn giữ và tiếp nối di sản văn hóa của người Tày từ đời này sang đời khác.

Nghệ nhân Vãi Văn Tới cùng con trai Vãi Văn Huyện và cháu gái Vãi Tuệ Nhi gìn giữ, trao truyền hát Then, đàn Tính trong gia đình.

Gìn giữ tiếng đàn của cha ông

Sinh năm 1975, nghệ nhân Vãi Văn Tới đến với hát Then, đàn tính từ thuở còn rất nhỏ. Ký ức tuổi thơ của ông gắn với những lần ngồi bên ông nội nghe chiếc đài cũ phát các làn điệu Then. Ông vừa ngân nga lời hát, vừa chậm rãi gảy đàn tính. Cậu bé Tới chăm chú lắng nghe, rồi hát theo lúc nào không hay.

Mỗi lần theo ông nội đi xem biểu diễn trong các dịp lễ hội, sinh hoạt cộng đồng, cậu bé Tới ngày ấy lại lặng lẽ đứng phía sau, dõi theo từng động tác gảy đàn, từng câu hát. Nghe nhiều thành quen, quen rồi thuộc, thuộc rồi tự tin cất tiếng hát. Chính từ những buổi tối quây quần bên ông nội, ông được truyền dạy cách chơi cây đàn tính cổ.

Lớn lên, ông trở thành hạt nhân văn nghệ của địa phương, thường xuyên tham gia biểu diễn trong các chương trình văn nghệ của xã, cùng đội văn nghệ tham gia các hội diễn cấp huyện, cấp tỉnh. Nhưng điều khiến người nghệ nhân tự hào hơn cả không phải những lần đứng trên sân khấu, mà là khi tiếng đàn, câu hát của cha ông tiếp tục được người con trai gìn giữ.

Tiếp nối nhịp Then

Nếu ông Vãi Văn Tới lớn lên trong tiếng đàn của ông nội thì anh Vãi Văn Huyện, sinh năm 1993 lại lớn lên trong lời hát Then của cha. Những câu hát ru, những buổi tối nghe cha mở đài phát các làn điệu Then đã trở thành ký ức tuổi thơ. Ban đầu, anh chỉ biết hát những bài Then cổ và gảy đàn tính theo cách cha chỉ dạy. Tiếng đàn, câu hát cứ thế trở thành một phần ký ức tuổi thơ và theo anh đến tận hôm nay.

Tình yêu ấy thôi thúc anh tiếp tục học hỏi. Năm 2011, trong thời gian học tại Thái Nguyên, anh tìm học thêm đàn tính hiện đại với kỹ thuật bấm nốt để mở rộng vốn biểu diễn. Từ đó, ngoài các làn điệu Then cổ, anh tiếp tục học thêm nhiều bài Then mới và thường xuyên tham gia biểu diễn trong các chương trình văn nghệ, lễ hội của địa phương. Năm 2018, anh tham gia Liên hoan hát Then toàn quốc.

Anh Huyện chia sẻ: "Được biểu diễn ở nhiều nơi, được mọi người biết đến là niềm vui rất lớn. Tôi tự hào khi có thể mang điệu Then, tiếng đàn tính đến với mọi người, để nhiều người thêm yêu và tự hào về nghệ thuật dân gian của dân tộc mình".

Hiện công tác tại Phòng Kinh tế xã Bằng Lang, dù công việc bận rộn, mỗi khi địa phương hay các đơn vị mời biểu diễn, anh đều nhiệt tình tham gia. Với anh, giữ gìn hát Then, đàn tính không chỉ là niềm đam mê mà còn là trách nhiệm của người con sinh ra trong gia đình có truyền thống. Điều khiến anh hạnh phúc hơn cả là tình yêu ấy đang tiếp tục được vun đắp nơi cô con gái Vãi Tuệ Nhi, sinh năm 2020.

Dù chưa nói sõi tiếng Tày, Tuệ Nhi đã nghe, hiểu nội dung nhiều bài Then quen thuộc và thuộc vài làn điệu. Mỗi khi tiếng đàn tính cất lên, Tuệ Nhi lại nhanh nhẹn cầm chiếc chuông nhỏ, đứng sát bên bố vừa lắc nhịp vừa cất tiếng hát theo. Có lúc quên lời, em lại nhìn bố, mỉm cười rồi tiếp tục ngân nga theo tiếng đàn. Sự hồn nhiên và tự tin của cô bé luôn nhận được những tràng pháo tay mỗi khi hai bố con cùng biểu diễn.

Nhìn cháu gái say sưa hát Then bên tiếng đàn của bố, nghệ nhân Vãi Văn Tới không giấu được niềm vui. Ông chia sẻ, điều khiến ông hạnh phúc nhất là Tuệ Nhi rất yêu thích hát Then. Mỗi lần nghe tiếng đàn, cháu lại chủ động đứng cạnh bố để hát theo. Với ông, đó là tín hiệu đáng mừng, bởi tình yêu với làn điệu truyền thống đang được nuôi dưỡng một cách tự nhiên ngay trong chính gia đình.

Những giai điệu Then theo tiếng đàn lan khắp ngôi nhà sàn, hòa vào không gian yên bình của bản làng. Trong mái nhà ấy, tiếng Then vẫn được gìn giữ, tiếp nối từ người ông đến người cha rồi truyền sang cô cháu gái nhỏ, góp phần gìn giữ những làn điệu Then, tiếng đàn tính trong đời sống của đồng bào dân tộc Tày.

Bài, ảnh: Hồng Nhung