Ký ức về những năm tháng “chuyển mình”

Đường phố Hà Nội thời bao cấp. Ảnh tư liệu

Quyết sách làm thay đổi vận mệnh đất nước

Ở tuổi 86, trải qua nhiều cương vị, từ lãnh đạo cơ quan báo chí địa phương đến công tác tại Hội Nhà báo Việt Nam, ông là một nhân chứng sống, một người trong cuộc am hiểu sâu sắc về bước ngoặt lịch sử của dân tộc.

Trong ký ức của nhà báo Nguyễn Uyển, bối cảnh đất nước sau ngày thống nhất giống như một con thuyền lớn vừa ra khơi đã phải đối mặt với sóng to gió lớn. Nền kinh tế vận hành theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu bao cấp đã bộc lộ nhiều khiếm khuyết. Giá cả, tiền lương do Nhà nước ấn định trở nên xa rời thực tế. Đời sống nhân dân xoay quanh những mảnh tem phiếu nhỏ bé, cuộc sống thiếu thốn trăm bề. Sản xuất đình trệ vì thiếu động lực, hàng hóa khan hiếm, lạm phát phi mã. Các doanh nghiệp quốc doanh ì ạch trong vòng xoáy bao cấp; nông nghiệp thì bó buộc trong khuôn khổ hợp tác xã thiếu hiệu quả; kinh tế hộ gia đình - vốn là mạch nguồn sáng tạo - bị hạn chế tối đa; tình trạng “ngăn sông cấm chợ” ngăn cản lưu thông hàng hóa. Ông nhấn mạnh: “Đất nước vừa trải qua chiến tranh, cơ sở hạ tầng bị tàn phá nặng nề. Trong khi đó, chúng ta còn phải gánh chịu lệnh cấm vận kinh tế khắc nghiệt, khiến quan hệ quốc tế bị bó hẹp, con đường tiếp cận vốn, công nghệ và thị trường thế giới gần như đóng lại”.

Nhưng lịch sử không chờ đợi. Nhà báo Nguyễn Uyển chỉ ra nghịch lý: “Trong khi ta vật lộn với những vấn đề nội tại, thế giới đang bước vào một giai đoạn phát triển bùng nổ chưa từng có. Thương mại đa phương mở rộng. Toàn cầu hóa trở thành xu thế tất yếu, vừa mở ra cơ hội tiếp cận tri thức, công nghệ, vốn đầu tư và thị trường rộng lớn, vừa đặt ra thách thức cạnh tranh khốc liệt... Sự tụt hậu ngày càng xa giữa ta và thế giới trở thành mối lo hiện hữu. Tất cả tạo nên một sức ép khổng lồ, buộc chúng ta phải suy nghĩ, phải hành động. Đổi mới trở thành yêu cầu bức thiết, sống còn”.

Sức mạnh nội sinh và bài học “đổi mới tư duy”

Xuất khẩu gạo Việt Nam. Ảnh: Chinhphu.vn

Áp lực ấy đã chuyển hóa thành động lực nội sinh mạnh mẽ, dẫn tới quyết tâm đổi mới toàn diện của toàn Đảng, toàn dân. Trọng tâm được xác định là đổi mới kinh tế, với tuyên bố quan trọng tại Đại hội VI của Đảng (1986). Ông Nguyễn Uyển phân tích: “Đổi mới không phải là thay cái vỏ bên ngoài. Nó phải bắt đầu từ gốc rễ, đó là đổi mới tư duy. Phải thay đổi cách nghĩ, cách nhìn nhận vấn đề, từ bỏ tâm lý ỷ lại, trông chờ vào bao cấp. Đó là cuộc cách mạng trong nhận thức”.

Trên cơ sở đó, một loạt chính sách đột phá được thực thi. Việc xóa bỏ cơ chế bao cấp, chuyển sang vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước (sau này là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa) là bước ngoặt căn bản. Công cuộc kiểm soát lạm phát siêu tốc được tiến hành quyết liệt như một “cuộc phẫu thuật” cần thiết. Cải cách giá, lương, tiền nhằm đưa các quan hệ này trở về với giá trị thực. Đặc biệt, trong nông nghiệp, “khoán hộ” thông qua Chỉ thị 100 và đỉnh cao là Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị (1988) đã thực sự “cởi trói”, trao quyền tự chủ sản xuất cho người nông dân, biến họ từ người làm thuê trên chính mảnh đất của mình trở thành chủ thể thực sự. Chính sách này, như nhà báo Nguyễn Uyển nhận định, đã “châm ngòi” cho sự bùng nổ sản xuất nông nghiệp, tạo ra của cải vật chất thiết yếu nhất để ổn định xã hội.

Song song với đó, Nhà nước tập trung cải cách thể chế: Tinh gọn bộ máy, phân cấp, phân quyền, nâng cao trách nhiệm cá nhân. Quyền làm chủ của nhân dân được đề cao, khuyến khích mọi sáng tạo, mọi nguồn lực tham gia vào phát triển kinh tế. Quan hệ quốc tế được chủ động mở rộng, từng bước phá thế bao vây, cấm vận, hướng tới bình thường hóa và hội nhập.

Góp sức từ những trang báo địa phương

Những năm tháng đó, trên cương vị Tổng Biên tập Báo Vĩnh Phú, nhà báo Nguyễn Uyển luôn tâm niệm lời căn dặn của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh: “Phải đổi mới toàn diện, nhưng trước hết phải đổi mới tư duy... thực hiện: Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”.

Báo Vĩnh Phú dưới sự chủ trì của ông đã trở thành một trong những tờ báo địa phương đi đầu trong đổi mới nội dung và phương thức hoạt động. Ông kể: “Chúng tôi coi trọng công tác cán bộ, tổ chức thi chọn Tổng Biên tập kế cận một cách dân chủ, minh bạch. Chúng tôi khởi xướng các hội thảo thường niên cho các tổng biên tập báo địa phương để cùng nhau bàn về công tác tuyên truyền cho Đổi mới”. Đặc biệt, tờ báo đã dành nhiều trang viết sâu rộng, thiết thực để tuyên truyền cho chủ trương khoán hộ và phát triển kinh tế đồi rừng - một thế mạnh của tỉnh Vĩnh Phú (cũ). Hàng loạt bài viết điển hình về các hợp tác xã hiệu quả như Tiêu Sơn, Thu Cúc, Võ Miếu, về vùng chè Trạm Thản, hay các mô hình làng xã phát triển kinh tế mới như Thổ Tang, Hợp Thịnh đã trở thành những điển hình sinh động được nhân rộng. “Chúng tôi viết để cổ vũ cái mới, cái tốt, từ chính sức lực và trí tuệ của người dân mà ra” - ông nói.

Không chỉ cổ vũ, Báo Vĩnh Phú còn mạnh dạn thực hiện chức năng giám sát và phê bình, bảo vệ lẽ phải theo tinh thần “Những việc cần làm ngay”. Điều đó cho thấy báo chí thời kỳ đó đã thực sự đồng hành, vừa là người truyền tải chủ trương, vừa là diễn đàn của dân, góp phần làm trong sạch bộ máy và đời sống xã hội. Bản thân nhà báo Nguyễn Uyển, với xuất thân từ vùng đồi rừng, đã viết nhiều bút ký đầy cảm xúc và chất liệu sống về đề tài này.

Nền tảng cho kỷ nguyên vươn mình

Nhìn lại chặng đường 40 năm từ mốc son 1986, ánh mắt nhà báo lão thành sáng lên niềm tin và tự hào: "Kết quả đã sáng rõ, có thể cảm nhận được từng ngày. Đất nước đã thực hiện một bước chuyển mình ngoạn mục: Từ thiếu đói triền miên đến đủ ăn, rồi trở thành cường quốc xuất khẩu lương thực hàng đầu thế giới. Cơ chế bao cấp đã bị xóa bỏ hoàn toàn, nhường chỗ cho một nền kinh tế năng động nhiều thành phần. Thương mại phát triển vượt bậc, kim ngạch xuất nhập khẩu tăng lên gấp hàng trăm lần. Mở cửa thị trường đã thu hút mạnh mẽ đầu tư nước ngoài, giúp phát triển hạ tầng, chuyển giao công nghệ và tạo ra hàng triệu việc làm. Các lĩnh vực tài chính, ngân hàng, viễn thông, du lịch bùng nổ, trở thành những trụ cột quan trọng của nền kinh tế. Đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân được cải thiện rõ rệt... Hiện thực đất nước đúng như cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã nói: “Đất nước chưa bao giờ có được cơ đồ, tiềm lực, vị thế và uy tín quốc tế như ngày nay".

Theo nhà báo Nguyễn Uyển, Đổi mới không chỉ đưa đất nước thoát khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội, mà quan trọng hơn, đã đặt nền móng thể chế, tạo đà cho Việt Nam phát triển bền vững, hội nhập sâu rộng với thế giới. Những thành tựu hôm nay là minh chứng hùng hồn cho sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, cho sức mạnh đại đoàn kết toàn dân và cho sự đúng đắn của đường lối Đổi mới. Và ông khẳng định, đầy xúc cảm và xác tín: "Đổi mới, Việt Nam mới có kỷ nguyên vươn mình như hôm nay”!