Bước chuyển mạnh mẽ trong chính sách dân số

Những điểm mới của Luật Dân số 2025 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 kỳ vọng sẽ giải quyết được những thách thức trong công tác dân số, đánh dấu bước chuyển mình mạnh mẽ từ tư duy “Kế hoạch hóa gia đình”sang “Dân số và Phát triển”, góp phần nâng cao chất lượng dân số, thích ứng với già hóa dân số và tạo nền tảng cho sự phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Việt Nam đang đứng trước bốn thách thức lớn về dân số, đó là mức sinh giảm thấp, tỷ số giới tính khi sinh vẫn ở mức cao, già hóa dân số nhanh tác động đến phát triển kinh tế-xã hội, chất lượng dân số thấp. Theo báo cáo sơ kết 5 năm (giai đoạn 2020-2025) của Bộ Y tế, mức sinh của nước ta xuống thấp dưới mức sinh thay thế, giảm từ 2,11 con/phụ nữ (năm 2021) xuống còn 1,91 con/phụ nữ (năm 2024). Tỷ số giới tính khi sinh của Việt Nam vẫn ở mức khoảng 112 bé trai/100 bé gái, cao hơn nhiều so với mức cân bằng tự nhiên là 104/106. Các chuyên gia cảnh báo, nếu không sớm cải thiện tình trạng chênh lệch này, đến năm 2034 Việt Nam có thể dư thừa khoảng 1,5 triệu nam giới trong độ tuổi kết hôn và con số này có thể tăng lên 1,8 triệu vào năm 2059.

Bên cạnh đó, nước ta chính thức bước vào giai đoạn già hóa từ năm 2011 và dự kiến trở thành nước có dân số già sau năm 2034. Tuổi thọ bình quân đạt 74,7 tuổi vào năm 2024, nhưng số năm sống khỏe mạnh chỉ đạt khoảng 65 năm, tạo ra khoảng cách lớn giữa “sống lâu” và “sống khỏe”, kéo theo nhu cầu chăm sóc sức khỏe dài hạn ngày càng tăng.Luật Dân số 2025 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 gồm tám chương, 30 điều, được hoàn thiện theo hướng kế thừa những nội dung còn phù hợp của Pháp lệnh Dân số năm 2003, đáp ứng yêu cầu thực tiễn và khắc phục những khó khăn, vướng mắc trong công tác dân số. So với Pháp lệnh Dân số, Luật Dân số quy định cụ thể hơn các chính sách, biện pháp về nâng cao chất lượng dân số, truyền thông, vận động, giáo dục về dân số.

Hệ thống chính sách mới quy định cụ thể về duy trì mức sinh thay thế; chính sách giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh và đưa tỷ số giới tính khi sinh về mức cân bằng tự nhiên; chính sách thích ứng với già hóa dân số và chính sách nâng cao chất lượng dân số. Cụ thể: Theo Luật Dân số, mỗi cá nhân, cặp vợ chồng có quyền quyết định về thời gian sinh con, số con và khoảng cách giữa các lần sinh phù hợp với lứa tuổi, tình trạng sức khỏe, điều kiện học tập, lao động, thu nhập và nuôi dạy con trên cơ sở bình đẳng.

Trường hợp sinh con thứ hai, thời gian nghỉ thai sản đối với lao động nữ là bảy tháng; lao động nam là 10 ngày làm việc khi vợ sinh con; hỗ trợ tài chính khi sinh con đối với phụ nữ dân tộc thiểu số rất ít người, phụ nữ ở tỉnh, thành phố có mức sinh dưới mức sinh thay thế, phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi; ưu tiên mua, thuê mua hoặc thuê nhà ở xã hội theo quy định của pháp luật về nhà ở đối với người có từ hai con đẻ trở lên…

Ông Nguyễn Hồng Ngọc, Phó Vụ trưởng Văn hóa và Xã hội, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, việc ban hành Luật Dân số đã tạo hành lang pháp lý vững chắc để giải quyết các thách thức của công tác dân số, bảo đảm đồng bộ, thống nhất trong hệ thống chính sách, pháp luật hiện hành và đáp ứng đủ điều kiện về nguồn lực thực hiện toàn diện công tác dân số trong tình hình mới.

Theo ông Lê Thanh Dũng, Cục trưởng Dân số, Bộ Y tế, ngay cả khi Luật Dân số có hiệu lực thì một trong những giải pháp then chốt cần làm là đẩy mạnh truyền thông thay đổi hành vi, tuyên truyền sâu rộng đến nhân dân các chủ trương, chính sách dân số mới, nhấn mạnh lợi ích của việc kết hôn đúng thời điểm, không kết hôn muộn, không sinh con quá muộn và không sinh ít con. Nội dung truyền thông cần được xây dựng phù hợp từng nhóm đối tượng như thanh niên, công nhân, người nhập cư; kết hợp đa dạng hình thức, tận dụng mạng xã hội và công nghệ số...

Tuy nhiên, muốn việc tuyên truyền đạt hiệu quả thì cán bộ làm công tác dân số phải được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng. Thời gian qua, để cải thiện chất lượng dân số, nhiều tỉnh, thành phố đã không ngừng đào tạo, rèn luyện cho đội ngũ này. Tại Thanh Hóa, tỉnh đã tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng, nâng cao năng lực cho hơn 200 cộng tác viên dân số trên địa bàn.

Hoạt động này không chỉ góp phần bổ sung kiến thức chuyên môn mà còn trang bị thêm nhiều kỹ năng mới, giúp đội ngũ cộng tác viên đáp ứng tốt hơn yêu cầu nhiệm vụ trong bối cảnh công tác dân số đang có nhiều thay đổi. Một địa phương khác là thành phố Đồng Nai hiện có hơn 4.900 cộng tác viên dân số, đóng vai trò là “cánh tay nối dài” của ngành y tế trong việc đưa chính sách dân số đến từng hộ dân, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Lực lượng này cũng thường xuyên được đào tạo, tập huấn, bồi dưỡng, nâng cao năng lực...

Đáng chú ý, một trong những điểm sáng khi Luật Dân số 2025 có hiệu lực thi hành là cộng tác viên dân số được nâng mức thù lao tương xứng với công việc. Trước đó, khi chưa áp dụng luật, chế độ, chính sách đối với đội ngũ làm công tác dân số, nhất là cộng tác viên dân số tại cơ sở chưa ổn định và thiếu tính bền vững. Mức hỗ trợ tại nhiều địa phương còn rất thấp, chưa tương xứng với khối lượng công việc và chưa có sự thống nhất trên phạm vi cả nước. Việc nâng thù lao cho đội ngũ này cũng nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng tại Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân.