Không để thiếu nước do El Nino
Hiện tượng ENSO đã chuyển sang trạng thái El Nino với cường độ từ mạnh đến rất mạnh. Mùa mưa kết thúc rất sớm, lượng mưa và dòng chảy các lưu vực sông suy giảm nghiêm trọng đang đẩy nhiều vùng vào nguy cơ hạn hán và thiếu nước gay gắt.
Cảnh báo thời tiết cực đoan
Chưa năm nào, mùa mưa lại khép lại sớm và để lại nhiều bất an như năm nay. Mới bước vào những ngày đầu tháng 10 (thời điểm giao mùa) thường xuất hiện những đợt mưa lớn thì tình trạng thiếu nước đã hiện hữu rõ rệt ở nhiều địa phương.
 |
| Lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường kiểm tra các hồ treo trên địa bàn xã Sủng Máng. |
Theo thống kê của Đài Khí tượng và Thủy văn tỉnh, từ tháng 8 đến nửa đầu tháng 10-2026, toàn tỉnh đã ghi nhận tới 4 đợt nắng nóng và nắng nóng gay gắt, có nơi đặc biệt gay gắt. Nắng nóng kéo dài đồng nghĩa với sự vắng bóng của mưa, đẩy nhanh quá trình bốc hơi và làm suy kiệt độ ẩm của đất. Cụ thể trong tháng 8, tổng lượng mưa các nơi dao động từ 214 - 388 mm, trong đó nhiều trọng điểm như Hà Giang, Bắc Quang, Đồng Văn, Yên Sơn thấp hơn trung bình nhiều năm từ 69 - 162 mm. Riêng Bắc Quang hụt sâu tới 286 mm. Sang tháng 9, tình hình càng trở nên báo động khi tổng lượng mưa tiếp tục tụt xuống mức 58 - 231 mm (tại xã Đồng Văn đã ghi nhận lượng mưa thấp kỷ lục chỉ đạt 29 mm), phổ biến thấp hơn trung bình nhiều năm và cùng kỳ những năm trước từ 40 - 557 mm.
Lượng nước mưa thiếu hụt kéo theo sức ép gay gắt từ nền nhiệt độ không khí. Trong tháng 8-2026, nhiệt độ trung bình tại các khu vực dao động từ 28,4 - 29,9oC, tại xã Hoàng Su Phì 27,1oC; Đồng Văn 23,7oC, phổ biến cao hơn trung bình nhiều năm và cùng kỳ năm trước từ 0,6 - 1,2oC. Đáng chú ý, Bắc Mê ghi nhận mức nhiệt cao hơn trung bình nhiều năm tới 2,9oC và cao hơn cùng kỳ năm trước 1,8oC. Đặc biệt, tại các trạm khí tượng Hà Giang và Bắc Mê, nhiệt độ trung bình tháng đã đạt và vượt giá trị lịch sử cùng kỳ.
Bà Vũ Thị Thu, Giám đốc Đài Khí tượng và Thủy văn tỉnh cho rằng: Hội tụ của các yếu tố cực đoan, đó là mùa mưa kết thúc sớm, lượng mưa thiếu hụt nghiêm trọng, nền nhiệt chạm mốc lịch sử không đơn thuần là một dị biệt thời tiết, mà là lời cảnh báo về nguy cơ hạn hán hiện hữu.
Khát nước sinh hoạt, sản xuất
Báo cáo từ nhiều địa phương, đặc biệt là khu vực phía Bắc tỉnh đã ghi nhận mức độ thiếu nước chạm ngưỡng nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống dân sinh, hoạt động kinh doanh và các cân đối kinh tế.
Tại xã Mèo Vạc, Đồng Văn, Sủng Máng, Lũng Phìn lúc này, thứ mà người ta quan tâm nhất không phải điều gì khác ngoài từng giọt nước. Không có nước dùng, mọi thứ bị đảo lộn hoàn toàn.
Ông Thào Mí Chả, ở thôn Xám Tớ, xã Mèo Vạc lo lắng: Những năm trước tầm này nước còn chảy, nhà mình vẫn múc vào can để dành đấy. Năm nay lạ lắm, trời khô khốc, chẳng thấy mưa rơi xuống đất nữa, cây cải cũng không lên nổi. Nhà nào bây giờ cũng phải đi xa để lấy rồi. Không có nước, ăn, uống, sinh hoạt cái gì cũng khó.
Nguồn nước càng trở nên khan hiếm ở các trường học, bệnh viện - nơi nhiều hồ treo sau một mùa mưa nhưng mực nước trữ chỉ ít ỏi. Theo báo cáo của Trường THCS Sủng Trái, xã Lũng Phìn, hơn 300 học sinh bán trú đang phải học tập, sinh hoạt trong điều kiện thiếu nước trầm trọng. Nguồn nước tự nhiên về hồ treo trung tâm xã và bể chứa của trường cạn khô từ sớm, buộc nhà trường phải cắn răng chi hàng chục triệu đồng mỗi tháng chỉ để mua nước, duy trì bữa ăn và sinh hoạt tối thiểu cho các em.
Ông Trần Xuân Dương, Giám đốc Trung tâm Nước sạch Nông thôn (Sở Nông nghiệp và Môi trường), nhìn nhận thực tế: Nước sinh hoạt đang có nguy cơ khan hiếm ngay từ đầu mùa khô. Đặc biệt với những địa bàn như xã Lũng Phìn hiện tại, tình trạng "trắng" nguồn nước đang đặt ra thách thức cực lớn cho công tác đảm bảo an sinh của ngành chuyên môn và chính quyền địa phương.
Thông tin từ Công ty Thủy điện Tuyên Quang, mực nước tại hồ chỉ đạt 18,69 m, thấp hơn đáng kể so với cùng kỳ năm 2024 và 2025. Lưu lượng nước về hồ hạn chế buộc đơn vị phải thay đổi kế hoạch vận hành, trực tiếp làm giảm năng lực phát điện và ảnh hưởng đến bài toán cung ứng năng lượng chung.
Đối với hơn 1.000 hồ chứa thủy lợi nhỏ, lượng nước tích hiện chỉ đạt khoảng 70% dung tích thiết kế. Sự thiếu hụt này không chỉ làm chậm tiến độ, giảm sản lượng sản xuất vụ Đông, mà còn tạo ra áp lực khổng lồ, đe dọa trực tiếp đến kế hoạch sản xuất của toàn bộ vụ Xuân tiếp theo.
 |
| Người dân thôn Mã Pì Lèng, xã Đồng Văn sử dụng nước tiết kiệm trong sinh hoạt. |
Lời giải cho bài toán an ninh nguồn nước
Theo dự báo của Đài Khí tượng và Thủy văn Quốc gia, diễn biến nền nhiệt độ và lượng mưa trong giai đoạn từ nay đến tháng 4-2027 tiếp tục duy trì ở mức bất lợi. Nhiệt độ trung bình dự báo cao hơn trung bình nhiều năm từ 1,0 - 2,0oC; tổng lượng mưa thấp hơn từ 43 - 74 mm, thậm chí có khu vực hụt sâu trên 130 mm. Nguy cơ thiếu nước diện rộng đang ở mức gay gắt nhất trong lịch sử.
Trước áp lực ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu, bài toán giải “cơn khát” nước của tỉnh đã và đang chuyển dịch tư duy chiến lược từ "bị động ứng phó khi hạn hán xảy ra" sang "quản trị tổng hợp rủi ro nguồn nước, chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa". Các kịch bản ứng phó theo tình huống rủi ro được xây dựng, đòi hỏi tính kế hoạch cao cùng những giải pháp, cách làm linh hoạt phù hợp với đặc thù từng địa phương.
Đồng chí Phạm Đình Tứ, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, cho biết: UBND tỉnh đã ban hành Kế hoạch về bảo đảm an ninh nguồn nước và an toàn đập, hồ chứa nước, trong đó xác định ưu tiên đầu tư hệ thống hồ treo. Mục tiêu đặt ra là xây dựng gần 400 hồ chứa nhằm cơ bản đáp ứng nhu cầu sử dụng nước của người dân.
Tỉnh cũng phối hợp chặt chẽ với Viện Khoa học Thủy lợi khảo sát, đề xuất phương án xây dựng các bể chứa công suất lớn để tích trữ nguồn nước phục vụ nhu cầu tối thiểu cho đồng bào vùng cao. Hiện tại, tỉnh đang sử dụng hiệu quả nguồn vốn ứng phó biến đổi khí hậu để thi công các hồ chứa tại các xã Mèo Vạc, Sủng Máng, Đồng Văn, Lũng Phìn.
Theo kế hoạch, ít nhất hai công trình hồ chứa là Tò Đú 3 và Sà Pả (xã Mèo Vạc) với dung tích khoảng trên 6.000 m3 sẽ chính thức đi vào vận hành ngay trong cuối năm 2026 này. Song song với việc xây dựng hồ treo, tỉnh cũng dành nguồn lực thỏa đáng để duy tu, sửa chữa các hồ chứa hiện hữu, đồng thời triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm hạn chế tối đa tình trạng thất thoát nguồn nước.
Bên cạnh việc đầu tư hạ tầng cấp nước sinh hoạt, ngành nông nghiệp và các địa phương đang tích cực cơ cấu lại sản xuất theo hướng thích ứng với biến đổi khí hậu. Người dân được khuyến khích chuyển đổi sang các giống cây trồng chịu hạn, phù hợp với thổ nhưỡng, đồng thời mở rộng các mô hình sản xuất thông minh và ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm nước.
Tại các địa phương, nông dân đã chủ động đầu tư hệ thống tưới tự động tích hợp công nghệ IoT kết hợp năng lượng mặt trời. Thông qua hệ thống cảm biến độ ẩm đất, lượng nước tưới được điều tiết chính xác theo nhu cầu thực tế của cây trồng, góp phần tiết kiệm đáng kể nguồn tài nguyên nước.
Nhìn nhận về giải pháp chiến lược lâu dài, GS.TS Trần Đình Hòa, Viện Khoa học Thủy lợi nhấn mạnh: "Để giải quyết bền vững bài toán an ninh nguồn nước, chúng ta cần chuyển mạnh từ tư duy ứng phó sang tư duy chủ động, dài hạn. Trọng tâm là đầu tư các hồ chứa nước tập trung quy mô lớn tại những khu vực đông dân trên cao nguyên đá. Đồng thời, cần nghiên cứu xây dựng cơ chế kết nối liên thông giữa các hồ treo, hồ chứa hiện có để điều tiết nguồn nước linh hoạt giữa các vùng, triệt tiêu tình trạng nơi thừa, nơi thiếu trong cùng một thời điểm. Chủ động từ sớm, hành động từ xa, quản trị bằng tầm nhìn dài hạn là chìa khóa quyết định để Tuyên Quang bảo vệ an ninh nguồn nước góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội".
Bài, ảnh: Đoàn Thư
Chủ động tích trữ, vận hành hiệu quả hồ chứa
 |
| Ông Lê Anh Dũng Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi tỉnh |
Chi cục Thủy lợi tỉnh đã xây dựng kịch bản, tăng cường chỉ đạo, phối hợp với các đơn vị quản lý, khai thác công trình thủy lợi kiểm tra dung tích trữ nước tại các hồ chứa, đánh giá khả năng cấp nước phục vụ sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt. Đối với phương án điều tiết nguồn nước liên hồ chứa trên địa bàn tỉnh được xây dựng theo từng cấp độ rủi ro, từ thiếu hụt nguồn nước ở mức thông thường đến tình huống hạn hán kéo dài, nghiêm trọng. Trong đó, ưu tiên nước cho sinh hoạt, các nhu cầu thiết yếu; bố trí lịch thời vụ hợp lý, điều chỉnh kế hoạch sản xuất phù hợp với khả năng cấp nước; đồng thời tăng cường phối hợp giữa các đơn vị quản lý hồ chứa để điều tiết, bổ sung nguồn nước giữa các khu vực khi cần thiết.
Cần đầu tư, nâng cấp các công trình trữ và cấp nước
 |
| Ông Nguyễn Mạnh Hà Phó Chủ tịch UBND xã Sủng Máng |
Xã tập trung rà soát các công trình cấp nước, bể chứa, hồ treo và hệ thống dẫn nước để chủ động điều tiết, sửa chữa khi xảy ra hư hỏng. Đồng thời, tuyên truyền người dân sử dụng nước tiết kiệm, tận dụng thời điểm có mưa để tích trữ nước phục vụ sinh hoạt. Đối với sản xuất nông nghiệp, xã hướng dẫn bà con lựa chọn cây trồng phù hợp, điều chỉnh thời vụ, áp dụng các biện pháp giữ ẩm cho đất. Xã cũng kiến nghị đầu tư, nâng cấp các công trình trữ và cấp nước, từng bước giảm nguy cơ thiếu nước, ổn định đời sống và sản xuất của nhân dân.
Linh hoạt điều tiết nước sinh hoạt
 |
| Ông Đỗ Văn Tấn Phó Giám đốc Trung tâm dịch vụ công cộng, môi trường và cấp thoát nước khu vực Mèo Vạc |
Hằng năm, đơn vị cung ứng trên 200 nghìn m3 nước sinh hoạt phục vụ người dân, cơ quan, đơn vị trên địa bàn xã Mèo Vạc. Nguồn nước chủ yếu được dẫn từ các đập đầu nguồn về bể chứa tập trung, sau đó phân phối qua hệ thống đường ống cấp nước chung theo phương thức điều tiết nước tự chảy.
Đơn vị tăng cường kiểm tra các nguồn nước, khơi thông, nạo vét đập đầu nguồn sau những đợt mưa lớn kéo dài; kịp thời khắc phục sự cố, sửa chữa, thay thế những đoạn đường ống hư hỏng, xuống cấp, hạn chế thất thoát nước. Đồng thời, chủ động điều chỉnh lịch cấp nước phù hợp với khả năng khai thác và nhu cầu thực tế của từng khu vực; phối hợp với các thôn, tổ dân phố đẩy mạnh tuyên truyền, vận động người dân sử dụng nước tiết kiệm, hợp lý.
Chủ động bảo đảm nguồn nước phục vụ du khách
 |
| Chị Hoàng Mỹ Khánh Chủ homestay Dảnh house, xã Lũng Cú |
Vào mùa cao điểm du lịch, homestay đón lượng lớn khách du lịch, lượng khách tăng cao trong khi nguồn nước chưa đáp ứng đủ nhu cầu, gây nhiều khó khăn cho hoạt động kinh doanh. Để chủ động ứng phó, cơ sở chúng tôi đã triển khai các giải pháp như lắp đặt bể chứa dự phòng, tích trữ nước vào những khung giờ có nguồn cấp ổn định, đồng thời thường xuyên kiểm tra hệ thống đường ống nhằm hạn chế thất thoát. Chúng tôi cũng tuyên truyền, nhắc nhở nhân viên và du khách sử dụng nước tiết kiệm, hợp lý nhưng vẫn bảo đảm các tiêu chuẩn vệ sinh, chất lượng phục vụ.
Chúng tôi mong muốn chính quyền địa phương và đơn vị cấp nước quan tâm đầu tư, nâng cấp hệ thống cấp nước, nhất là tại các khu vực tập trung nhiều cơ sở lưu trú.
Tiết kiệm nguồn nước
 |
| Anh Bàn Văn Bộ Thôn Minh Lợi, xã Hùng Lợi |
Ở thôn Minh Lợi, xã Hùng Lợi vào những thời điểm nắng kéo dài, nguồn nước phục vụ sinh hoạt và sản xuất có lúc không dồi dào như mong muốn. Vì vậy, gia đình tôi luôn chú ý dùng nước vừa đủ trong sinh hoạt hằng ngày, khóa vòi sau khi sử dụng, không để nước chảy tràn, gây lãng phí. Nguồn nước sau khi dùng, nếu còn phù hợp, tôi tận dụng để tưới cây, vệ sinh chuồng trại. Khi tưới rau, tưới cây trồng, tôi cũng cân đối lượng nước theo nhu cầu thực tế, tránh tưới quá nhiều gây thất thoát.
Ý kiến bạn đọc