Mùa hoa sinh kế trên đá

Từ loài cây “cứu đói” qua những mùa giáp hạt, sau 12 mùa lễ hội, hoa Tam giác mạch đã viết nên câu chuyện kỳ diệu về sự đổi thay giữa miền đá xám cực Bắc. Không chỉ có sắc hồng mê đắm gọi du khách bốn phương, loài hoa mộc mạc ấy trở thành “đại sứ” du lịch vùng cao, tạo nhịp đập sinh kế và chuỗi giá trị vươn tầm, thắp sáng khát vọng đổi thay của vùng đất Cao nguyên đá.

Những vạt đồi hoa Tam giác mạch trở thành điểm check-in của nhiều du khách.

Mùa hoa vẫy gọi

Những ngày cuối thu, khi cái lạnh chớm tràn qua khe núi, cũng là lúc những triền hoa bé nhỏ, phơn phớt hồng trải khắp miền đá. Những người già trên vùng cực Bắc kể rằng: Xưa nàng Tiên Gạo, Tiên Ngô đi gieo hạt nơi hạ giới, mày trấu, mày ngô chẳng biết làm gì bèn đổ vào khe núi. Cây ngô, cây lúa lớn lên cho hạt, cho người dân mùa no ấm. Nhưng khi hạt ngô, hạt lúa trong nhà đã cạn mà vụ sau chưa tới, cái đói về u ám bản làng, mọi người rủ nhau lên núi tìm thức ăn. Họ ngỡ ngàng khi thấy những nương hoa li ti trải dài trong khe núi, khi hoa kết hạt, mọi người đem về ăn thấy rất ngon. Vì được nảy lên từ mày lúa, mày ngô, nên gọi là mạch, lá và hạt đều có hình tam giác, bởi thế tên Tam giác mạch ra đời.

Trong ký ức của lão nông Vàng Mí Sình, thôn Lũng Cẩm, xã Sà Phìn, loài hoa này đã từng cứu dân làng qua những mùa giáp hạt. Ông chia sẻ: “Ngày xưa, cứ đến tháng Mười, ngô trong nhà đã cạn, cây Tam giác mạch trên nương đá chính là thứ lương thực cứu sống bản làng. Hạt Tam giác mạch có thể làm bánh, nấu rượu...”.

Người ta ví, sức sống của Tam giác mạch kỳ lạ như chính con người nơi miền đá. Hạt gieo xuống nương cằn, không cần chăm bón nhiều vẫn miệt mài nảy mầm. Hoa nở từ màu trắng tinh khôi, ngả dần sang phớt hồng, tím biếc rồi đỏ thắm trước khi trút hạt. Loài hoa thân thảo mộc, yếu ớt nhưng lại chống chịu được sự khắc nghiệt của thời tiết vùng cao và vươn lên đầy kiêu hãnh. Đó cũng là khí chất kiên cường bám bản, giữ làng của đồng bào biên cương.

Từ vẻ đẹp nguyên sơ gắn liền với huyền thoại nàng Tiên Gạo, Tiên Ngô, làm mê đắm du khách, năm 2015, tỉnh Hà Giang (cũ) lần đầu tiên tổ chức Lễ hội hoa Tam giác mạch với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao trải nghiệm hấp dẫn. Ngay trong mùa đầu tiên, đã thu hút hàng nghìn lượt du khách, công suất sử dụng phòng nghỉ ở Cao nguyên đá đạt 100%. Lễ hội này không chỉ là một sự kiện văn hóa, mà đánh dấu sự chuyển mình của ngành Du lịch. Đến nay, qua 12 mùa lễ hội, du khách đến Tuyên Quang ngày càng đông, chỉ tính riêng mùa Lễ hội hoa Tam giác mạch năm 2025 đã có khoảng 250.000 lượt du khách.

Lãnh đạo xã Lũng Cú kiểm tra những nương Tam giác mạch trồng gối vụ.

Nhịp đập sinh kế mới

Để phục vụ lễ hội và đón khách du lịch, năm nay, toàn tỉnh trồng hơn 400 ha hoa Tam giác mạch tại 12 xã, rải vụ từ tháng 10 - 12, các điểm trồng hoa gắn với những điểm đến nổi tiếng như Nhà của Pao, Lũng Cẩm, Đồng Văn, Lũng Cú, sông Nho Quế, dốc Thẩm Mã, dọc tuyến đường Hạnh phúc. Một số địa phương có diện tích gieo trồng lớn như: Đồng Văn 100 ha, Sà Phìn 50 ha, Lũng Cú 39,4 ha, Phố Bảng 18 ha, Quản Bạ 12 ha và Yên Minh 6,5 ha.

Chị Sùng Thị Dính, xã Đồng Văn cho biết: “Trước đây trồng ngô vất vả cả năm chỉ đủ ăn. Giờ trồng Tam giác mạch phục vụ khách tham quan, chụp ảnh, mỗi lượt thu 10.000 đồng. Ngày đông khách, vườn hoa có thể thu được hơn 2 triệu đồng, bằng cả vụ ngô ngày trước”. Phó Chủ tịch UBND xã Lũng Cú Ma Doãn Khánh nhấn mạnh: “Mỗi mùa lễ hội, bà con trồng Tam giác mạch đều có thêm nguồn thu. Dòng tiền từ dịch vụ ăn uống, lưu trú, bán sản phẩm đặc trưng của xã cũng dần chảy về từng nếp nhà trình tường. Bản làng ngày càng no ấm”.

Mùa hoa Tam giác mạch chính là “đòn bẩy” sinh kế mạnh mẽ cho đồng bào vùng cao. Vào dịp lễ hội, các cơ sở lưu trú, homestay trên Cao nguyên đá cùng chuỗi dịch vụ ăn uống luôn hoạt động 100% công suất, mang lại nguồn thu vượt trội. Sức hút du lịch còn kích cầu thương mại phát triển sôi động; thông qua chợ phiên và các gian hàng trưng bày, bà con dễ dàng tiêu thụ nông, lâm sản cùng sản phẩm làng nghề truyền thống như thịt bò khô, mật ong Bạc hà, rượu ngô, khèn Mông, vải lanh... Nhờ đó, mùa hoa không chỉ tô điểm cho cảnh quan mà còn trực tiếp mở ra cơ hội thoát nghèo, nâng cao chất lượng cuộc sống bền vững cho người dân.

Bánh tam giác mạch, đặc sản Cao nguyên đá.

Chuỗi giá trị từ vươn tầm

Mùa hoa qua đi, nhưng hạt Tam giác mạch không nằm yên trên nương đá mà tiếp tục hành trình kéo dài chuỗi giá trị khi được ứng dụng công nghệ để chế biến thành các sản phẩm hàng hóa. Năm 2026, đề tài khoa học cấp Quốc gia về “Nghiên cứu giải pháp khoa học và công nghệ phát triển một số sản phẩm từ Tam giác mạch” đã được Bộ Khoa học và Công nghệ nghiệm thu, mở ra 7 quy trình chế biến sâu từ bột dinh dưỡng, bánh quy, lương khô đến rượu trắng Tam giác mạch. Theo đồng chí Phan Đăng Đông, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ đề tài nghiên cứu khoa học này là căn cứ quan trọng để ngành tham mưu triển khai ứng dụng tại tỉnh, nhằm phát triển và đưa vào sản xuất theo chuỗi giá trị từ Tam giác mạch.

Đặc biệt hơn, hạt Tam giác mạch Đồng Văn đã vươn xa tới thị trường Nhật Bản khó tính, trở thành nguyên liệu quý cho ngành chế biến mì Soba và mỹ phẩm cao cấp. Các địa phương đang thu hút đầu tư, tối ưu hóa toàn diện giá trị kinh tế từ hạt Tam giác mạch. Việc đa dạng hóa từ xuất khẩu nguyên liệu sang thị trường Nhật Bản, làm bánh kẹo đến chưng cất thành loại rượu đặc sản đã giúp chuỗi giá trị sản phẩm được nâng lên tầm cao mới.

Nối tiếp dòng chảy ấy, câu chuyện thương mại hóa hạt Tam giác mạch của anh Trần Duy Hiển, điều hành Công ty Cổ phần Cao nguyên HG để lại ấn tượng khi xuất sắc đoạt giải Ba giải thưởng Sáng tạo Khoa học và Công nghệ Việt Nam 2024 với sản phẩm bia Tam giác mạch. Anh Hiển chia sẻ: “Hạt Tam giác mạch vốn có giá trị thương mại thấp nếu chỉ làm bánh thông thường. Chúng tôi đã nhập khẩu dây chuyền Bỉ, áp dụng bí quyết ủ thủ công để cho ra đời dòng bia mang vị thơm đượm duy nhất của Công viên địa chất. Khi đầu tư bài bản, giá trị hạt Tam giác mạch tăng cao, tạo công ăn việc làm và bao tiêu sản phẩm ổn định cho hàng trăm hộ trồng hoa”.

Cùng với đó, các địa phương cũng chủ động giải bài toán môi trường và hạ tầng; kết hợp chuỗi sự kiện văn hóa, nghệ thuật, thể thao, không gian ẩm thực… để kéo dài thời gian lưu trú của du khách trong mùa lễ hội.

Tam giác mạch, loài hoa đi lên từ nghèo khó, vươn mình từ vết nứt của đá tai mèo nghìn năm, giờ đây đã trở thành biểu tượng cho sức sống kiên cường và khát vọng vươn lên của đồng bào cực Bắc. Sự kết hợp hài hòa giữa vẻ đẹp thiên nhiên, bề dày văn hóa bản địa và tư duy kinh tế hiện đại đã biến loài hoa nhỏ bé thành dòng chảy sinh kế bền vững.

Bài, ảnh: Biện Luân

Xây dựng Lễ hội mang thương hiệu mạnh

Ông Nguyễn Trung Ngọc Ủy viên BCH Đảng bộ tỉnh, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch

Thực hiện Nghị quyết số 26-NQ/TW về phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn trong kỷ nguyên mới, tỉnh xác định Lễ hội hoa Tam giác mạch không chỉ dừng lại ở một sản phẩm du lịch đặc trưng, mà phải trở thành một thương hiệu mạnh, khác biệt, có sức cạnh tranh cao.

Định hướng chiến lược của tỉnh là phát triển du lịch bền vững gắn với bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa, di sản và bảo vệ cảnh quan thiên nhiên vùng Công viên địa chất Toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn. Để nâng tầm thương hiệu sản phẩm du lịch Lễ hội hoa Tam giác mạch, ngành Du lịch phối hợp các địa phương đổi mới công tác tổ chức, nâng cao chất lượng dịch vụ, kéo dài chuỗi trải nghiệm cho du khách thông qua các hoạt động văn hóa, thể thao và sản phẩm OCOP đặc sắc. Đồng thời, tỉnh chú trọng “bài toán” lợi ích cộng đồng, đảm bảo mỗi người dân vùng cao vừa là chủ thể trực tiếp giữ gìn nét đẹp văn hóa, vừa là người thụ hưởng thành quả kinh tế.

Xây dựng chuỗi trải nghiệm độc đáo

Ông Giàng Mí Mua Phó Chủ tịch UBND xã Lũng Cú

Để phục vụ tốt mùa lễ hội năm nay, xã Lũng Cú gieo trồng khoảng 70 ha hoa Tam giác mạch tại 16 thôn, được bố trí thành 3 trà gối vụ. Vùng trọng điểm phục vụ lễ hội rộng hơn 18 ha, tập trung tại các thôn Thèn Pả, Lô Lô Chải, Sán Trồ, Ma Lé và Má Sồ.

Song song với việc tạo cảnh quan, xã xây dựng chuỗi sản phẩm du lịch bổ trợ phong phú nhằm mang lại những trải nghiệm thú vị và kéo dài thời gian lưu trú của du khách. Trong đó nổi bật là tham quan Cột cờ quốc gia Lũng Cú, trải nghiệm tri thức bản địa và văn hóa truyền thống tại ngôi làng tốt nhất thế giới Lô Lô Chải, cưỡi ngựa khám phá Cực Bắc ở Thèn Pả, thăm nhà cổ hàng trăm tuổi Ma Lé, Há Súng, điểm check - in Chạm Lũng Cú, điểm ngắm cảnh Tả Giao Khâu.

Đồng thời, du khách có thể hòa mình vào không gian văn hóa vùng cao khi tham gia giao lưu văn nghệ quần chúng, đốt lửa trại, múa khèn Mông, múa gậy, hát giao duyên và các điệu múa dân gian, hát dân ca dân vũ, trình diễn nhạc cụ dân tộc và mặc trang phục truyền thống, giã bánh giày, dệt thổ cẩm và vẽ tranh sáp ong trên vải lanh nhuộm chàm truyền thống; trải nghiệm nấu rượu và tìm hiểu quy trình sản xuất, cũng như thưởng thức ẩm thực độc đáo của địa phương.

Nối dài giá trị mùa hoa

Anh Ngô Xuân Hiếu Chủ thương hiệu Cà phê Tam giác mạch (phường Hà Giang 1)

Mỗi mùa hoa Tam giác mạch chỉ kéo dài khoảng 3 tháng, nhưng giá trị của cây không khép lại khi hoa tàn. Nếu biết cách đưa hạt Tam giác mạch vào chế biến thức uống, ẩm thực và gắn kết với trải nghiệm du lịch, chúng ta hoàn toàn có thể nối dài mùa hoa ấy thành sinh kế quanh năm cho bà con.

Từ suy nghĩ đó, chúng tôi phát triển thương hiệu Cà phê Tam giác mạch theo hướng kết hợp nguyên liệu đặc trưng của Cao nguyên đá với không gian văn hóa và dịch vụ du lịch. Hiện chúng tôi vận hành 4 cơ sở kinh doanh, gồm 2 điểm tại Phố cổ Đồng Văn (xã Đồng Văn), 1 điểm ở Núi Cấm (phường Hà Giang 1) và 1 điểm tại Dốc Thẩm Mã (xã Phố Bảng); tạo việc làm thường xuyên cho gần 50 lao động địa phương, với thu nhập từ 6 - 14 triệu đồng/người/tháng. Để duy trì hoạt động, ngoài cà phê, mỗi năm chúng tôi thu mua khoảng 2 tấn hạt Tam giác mạch với giá 70.000 đồng/kg.

Theo tôi, càng đa dạng sản phẩm và nâng được giá trị chế biến, đầu ra cho Tam giác mạch càng rộng mở. Khi đó, người dân không chỉ có thêm thu nhập trong mùa hoa, mà còn được hưởng lợi lâu dài từ chính nông sản bản địa.

Thêm nguồn thu từ mỗi mùa hoa

Anh Vừ Mí Pó Thôn Lũng Cẩm, xã Sà Phìn

Gia đình tôi trồng 0,5 ha Tam giác mạch từ nhiều năm nay, trước đây chủ yếu lấy hạt làm lương thực. Khi du lịch phát triển, những vườn hoa nở rộ thu hút du khách đến tham quan, chụp ảnh, mang lại nguồn thu cho gia đình. Với giá vé 10.000 đồng/lượt khách, chúng tôi có thêm tiền trang trải sinh hoạt và đầu tư cho vụ tiếp theo.

Tôi mong du khách đến ngắm hoa sẽ hiểu hơn cuộc sống của bà con, trân trọng công sức gieo trồng, chăm sóc để làm nên những vườn hoa rực rỡ. Nhờ cây Tam giác mạch, gia đình tôi vừa duy trì cây trồng quen thuộc, vừa có thể làm du lịch ngay trên mảnh đất của mình. Khi mùa hoa khép lại, hạt vẫn được thu hoạch làm lương thực, nối dài giá trị của mỗi vụ gieo trồng.